Skip to content
Молдавија влегува во 60-дневна вонредна состојба во енергетскиот и водниот сектор од 26 септември, во момент кога земјата истовремено се соочува со тежок хидролошки дефицит, ниски водостои на Днестар и Прут, високи енергетски трошоци и голема зависност од увоз на електрична енергија пред почетокот на зимата.
Парламентот во Кишињев на 22 септември ја одобри мерката со 54 гласа „за“ и 20 „против“, додека 22 пратеници не гласале. Вонредната состојба треба да почне да важи во сабота, 26 септември, и ќе трае 60 дена.
Одлуката не значи дека Молдавија во моментов останала без вода, струја или гориво. Владата ја претставува како превентивна мерка која треба да овозможи побрзо интервенирање ако повеќе ризици истовремено го погодат системот во текот на студените месеци.
Премиерот Василе Тофан ситуацијата ја опиша како преклопување на повеќе проблеми, суша, конфликтите во Украина и на Блискиот Исток, нарушените енергетски пазари и проблемите со регионалната инфраструктура.
Најголемиот енергетски предизвик е увозната зависност. Според молдавската влада, околу 59 проценти од потребната електрична енергија оваа зима ќе мора да биде обезбедена од увоз. Во часовите со најголема потрошувачка на земјата ќе ѝ бидат потребни меѓу 400 и 450 мегавати увозна моќност, а околу 360 мегавати во моментов се сметаат за гарантиран капацитет.
Кај природниот гас ситуацијата е посигурна. Повеќе од 90 проценти од количините потребни за студената сезона веќе се договорени. Сепак, властите предупредуваат дека нестабилноста на меѓународните цени создава финансиски ризик и бара дополнителни средства за набавки и задолжителни резерви.
Подобрување има и кај горивата. На почетокот на август резервите покривале околу три и пол дена потрошувачка, а 109 бензински станици пријавувале недостиг од одредени производи. Според владините податоци од 22 септември, резервите сега покриваат околу десет дена, а бројот на станици што пријавуваат недостиг е намален на помалку од седум.
Но проблемот кој станува сè потешко предвидлив не доаѓа само од енергетскиот пазар.
Днестар и Прут се на критично ниски нивоа
Молдавија се соочува со тежок хидролошки дефицит на Днестар и Прут, двете реки од кои директно зависи голем дел од водоснабдувањето во земјата.
На 22 септември премиерот Тофан соопшти дека во акумулацијата Новоднистровск, возводно во Украина, дотекувале околу 22 кубни метри вода во секунда. Според него, потребниот минимум е околу 60 кубни метри во секунда.
Уште кон крајот на август официјалните податоци ја покажувале сериозноста на сушата. Нивото на водата во акумулацијата на Днестар било 112,40 метри, дури 8,60 метри под нормалното ниво на задржување. Кај акумулацијата Костешти-Стинка водата била 6,61 метри под нормалното ниво.
На неколку помали реки протокот паднал на околу десет проценти од повеќегодишниот просек, а на одредени делови постоел и ризик од целосно пресушување.
Проблемот не е само дали ќе има доволно вода во реките. Пониските водостои ја отежнуваат работата на системите за зафаќање вода, го зголемуваат ризикот од концентрација на загадувачки материи и истовремено го намалуваат хидроенергетското производство во регионот.
Во првата половина од 2026 година регионалното производство од хидроцентрали било 55 проценти под просекот од периодот 2021 до 2025 година, според податоците објавени од молдавскиот Национален центар за управување со кризи.
Така водната и енергетската криза почнуваат да се хранат една со друга. Сушата го намалува производството на струја, поскапата и поретка регионална енергија ја зголемува зависноста од увоз, додека системите за зафаќање, пумпање и прочистување вода самите зависат од сигурно снабдување со електрична енергија.
Што може да се смени во следните 60 дена?
Вонредната состојба ѝ овозможува на молдавската влада побрзо да носи привремени и пропорционални мерки за одржување на резервите и увозот на енергија и горива, заштита на домаќинствата и критичната инфраструктура и одржување на снабдувањето со вода и електрична енергија.
Тоа, сепак, не значи дека од 26 септември автоматски почнуваат рестрикции на вода или струја.
Конкретните дополнителни ограничувања ќе зависат од развојот на ситуацијата и од одлуките што надлежните институции ќе ги носат за време на вонредната состојба.
Дел од превентивните мерки веќе беа воведени во претходната фаза на енергетска и хидролошка тревога. Властите побараа намалување на потрошувачката во часовите со најголемо оптоварување, забрзување на проектите за производство и складирање електрична енергија и ограничување на неесенцијалната употреба на вода.
На локалните власти им беше наложено, каде што е технички можно, да ја намалат потрошувачката за јавно осветлување за најмалку 50 проценти. Беа подготвувани резервни бунари и цистерни за вода, а операторите добија задача да изработуваат планови за продолжување на водоснабдувањето ако дел од редовните извори станат недостапни.
Ограничувања беа предвидени и за рекреативната и друга неесенцијална употреба на вода, додека приоритет остануваат населението, болниците, училиштата и другите витални услуги.
Министерот за животна средина Георге Хајдер во вторникот предупреди дека, доколку состојбата го наложи тоа, може да бидат потребни дополнителни ограничувања на неесенцијалната потрошувачка на вода.
Од друга страна, властите засега не најавуваат дека домаќинствата ќе останат без струја или дека ќе има општи рестрикции. Премиерот Тофан изјави дека проблемот не е дека земјата следниот ден ќе остане без гас, дизел, струја или вода, туку дека во студената сезона влегува со неколку големи ризици кои се преклопуваат.
Владата најавува и преиспитување на финансиската помош за домаќинствата во текот на зимата. Минатата сезона државната поддршка опфатила околу 620.000 домаќинства, а властите очекуваат годинава бројот да биде поголем.
Политички, одлуката не помина без отпор. Опозициските пратеници гласаа против и во парламентарната расправа изразија загриженост за зголемените овластувања на извршната власт. Владата, пак, тврди дека мерките ќе бидат временски ограничени и пропорционални на ризикот.
За Македонија, молдавската вонредна состојба сама по себе не значи промена на домашните цени на струјата, ниту непосреден ризик за снабдувањето. Двата електроенергетски системи имаат различна производна структура, различни увозни правци и различни резерви.
Но причините поради кои Кишињев реагира пред почетокот на зимата отвораат прашања релевантни и за регионот: колкави се резервите во акумулациите, колкава е зависноста од увозна електрична енергија во часовите со најголема потрошувачка, каква е подготвеноста на термоенергетските капацитети и колкав простор постои за реакција ако сушата продолжи и во есента.
Молдавија во новата зимска сезона влегува со подобрени резерви на гориво и со повеќе од 90 проценти договорен гас, но истовремено и со реки на исклучително ниско ниво, намалено регионално хидропроизводство и очекување дека повеќе од половината од нејзината електрична енергија ќе мора да дојде од увоз.
