Skip to content
Само во Пелагонискиот плански регион има 110 диви депонии, најмногу во државата, а системот од регионални центри за отпад, кој треба да ги затвори, сè уште, во поголем дел, е само план.
Податокот го изнесе Душица Трпчевска-Ангелковиќ од Агенцијата за планирање на просторот на јавна расправа во Битола, организирана од Министерството за животна средина и просторно планирање.
Диви депонии се локации каде што отпад се фрла без дозвола, без заштита на почвата и без надзор. Покрај нив, во државата има и 54 општински депонии што не ги исполнуваат стандардите за санитарни депонии и се водат како нестандардни. Според Агенцијата, и тие влијаат врз животната средина и врз здравјето на луѓето.
Над целата слика стои едно прашање: колку уште ќе чекаат општините, а со нив и граѓаните, на регионалните центри за управување со отпад што треба да бидат изградени според европски стандарди.
Пелагонија: лидер по бројот на диви депонии
Пелагонискиот плански регион е лидер во државата по број на диви депонии, односно ѓубришта, со вкупно 110 локации. На јавната расправа во Битола, Трпчевска-Ангелковиќ нагласи дека на тие места нема никакви контролни мерки за заштита на животната средина.
За ефикасно справување со отпадот, според неа, неопходен е регионален пристап. За Југозападниот и за Пелагонискиот регион е предвидена локација во Новаци. Нестандардните депонии и сите локации каде што некогаш се одложувал отпад треба да се затворат и да се рекултивираат.
Во Пелагонија се наоѓа и РЕК „Битола“, чии рудник за јаглен и депонии за пепел се на списокот на 16 контаминирани локации, т.н. „жешки точки“, што треба да се санираат. Регионот со векови се води како житница, па секоја дива депонија покрај нива, канал или река е директна закана за земјоделското производство и за водите од кои живее.
Низ државата: од 54 нестандардни депонии до илјадници ѓубришта
Проблемот не е само пелагониски. Агенцијата за планирање на просторот соопшти дека во државата има 54 општински депонии што не ги исполнуваат стандардите за санитарни депонии, плус голем број диви депонии без контролни мерки.
Точниот број на диви депонии зависи од тоа кого ќе го прашате. Во постари анализи се наведуваат околу 1.000 диви депонии, а Мета.мк пишува дека низ земјата се регистрирани околу 1.200 диви депонии и ѓубришта. Единствената депонија што донекаде ги исполнува европските услови е скопската „Дрисла“. Според истите извори, останатите општински депонии, управувани од комуналните претпријатија, не се во согласност со европските стандарди.
Конкретни примери од терен:
- Источен и Североисточен регион: 11 нестандардни депонии и 71 ѓубриште во Источниот, и 5 нестандардни депонии и 36 ѓубришта во Североисточниот.
- Струмичко: речиси сите населени места имаат по една до две диви депонии, а се претпоставува дека вкупно ги има над 100.
- Струга: дивата депонија покрај градот речиси секое лето гори, а граѓаните бараат нејзино дислоцирање од плодното земјиште во Струшкото поле.
Овие бројки не се од еден единствен, заеднички попис. Затоа е важно државата да објави јавен и ажуриран регистар на сите диви депонии, со локација, големина и ниво на ризик.
Што трујат дивите депонии: почвата, водите, реките, воздухот
Дивата депонија нема заштитна подлога, систем за собирање на исцедокот, ниту следење на состојбите. Затоа сè што се фрла таму завршува во околината. Депониите каде што се одлага опасен и неопасен отпад ги загрозуваат воздухот, почвата, површинските и подземните води, биодиверзитетот, обработливото земјиште и здравјето на луѓето.
Почва и земјиште. Тешки метали, масла, бои и други хемикалии од отпадот навлегуваат во почвата. Таму каде што во близина се одгледува зеленчук и овошје, како во Струмичко, се загрозува и квалитетот на храната.
Подземни води. Дождовницата што поминува низ отпадот создава исцедок, кој се влева низ почвата кон подземните води. Тие често се извор за пиење и за наводнување, а загадувањето се чисти тешко и бавно.
Реки и канали. Многу диви депонии се покрај водотеци. Дел од нив се покрај речното корито, од каде што при високи води отпадот може да биде однесен.
Воздух. Отпадот што гние испушта гасови, а чести се и пожарите. Секое лето сме сведоци на пожари на диви депонии, чиј чад, според граѓаните, ги погодува здравјето на жителите и туристичката сезона.
Здравје и штетници. Покрај загадувањето, дивите депонии привлекуваат глодари и штетници, а мирисот и чадот ја влошуваат севкупната состојба на заедниците што живеат во близина.
Најважно е дека ова не е еднократен проблем. Штетата се акумулира со години, а цената за санација расте со секоја година одложување.
Регионалните центри по европски стандарди: план на хартија и години доцнење
Државата нема ниту една изградена регионална депонија по европски стандарди, а најнапреднатиот проект, во Свети Николе, од октомври 2024 се влече низ тендери. Единствена донекаде усогласена е скопската „Дрисла“.
Што е планирано. Според Агенцијата за планирање на просторот, системот ќе опфати осум регионални центри за управување со отпад, со организирано собирање, селекција и претоварни станици. Министерството за животна средина претходно соопшти дека најекономично е групирање во пет регионални системи со пет санитарни депонии: Свети Николе (Мечкуевци), Русино, Мегленци во Новаци, Доброшинци и скопската „Дрисла“. Станува збор за различни пристапи: законот предвидува осум региони, а експертите сметаат дека бројот треба да се сведе на пет до седум.
Што значи „по европски стандарди“. Санитарната депонија по ЕУ правила е инженерски објект: со водонепропусна подлога, систем за собирање и третман на исцедокот, собирање на биогас и постојан мониторинг. Центарот во Свети Николе, на пример, предвидува две корпи по домаќинство, одделно собирање и компостирање на градинарскиот отпад и мрежа за биогас.
Како изгледа доцнењето: случајот Свети Николе
| Датум | Што се случило |
| Октомври 2024 | Објавен првиот тендер за изведувач на депонијата и шест претоварни станици |
| Јуни 2025 | Државниот завод за ревизија: заради доцнењето проектот ќе чини 40% повеќе; ЕУ ќе учествува со 35% наместо првично предвидените 85% |
| 7 октомври 2025 | Тендерот пропаѓа: недоволен интерес, пријавени мал број компании што не ги исполниле критериумите |
| 15 декември 2025 | Распишан нов тендер |
| Мај 2026 | Евалуација на понудите; градоначалник очекува избор на изведувач до крајот на летото |
| 22 август 2026 | Министерството: во 2026 се планира изградба на три центри (Новаци, Русино, Свети Николе), „сме во фаза на градба“ на системот. |
Кога тендерот пропадна, Министерството тврдеше дека градбата ќе почне во првиот квартал на 2026 и ќе трае 18 месеци, од кои 12 се гарантен период.
Европската делегација предупреди и на ризик од губење на грантот: ако проектите не се спроведат навреме, финансирањето од програмата 2014–2020 се одзема поради рокови за имплементација.
Пошироката слика. Северна Македонија со години се обидува да воспостави регионални системи за отпад, но досега ниту еден проект не успеал, додека Србија во истиот период изградила неколку регионални депонии.
Одговорот на власта. Раководителката на Секторот за отпад во Министерството, Ана Каранфилова Мазневска, во август оваа година за ТВ телма рече дека регионалните депонии се скапи и долг процес, дека за нив се плаќа и одржување, и дека дел од вината за дивите депонии е на несовесните граѓани, но и на недоволната покриеност со услуги. Токму таа недоволна покриеност е, според неа, една од причините дивите депонии да никнуваат.
„Жешки точки“: 16 контаминирани локации и РЕК „Битола“
Освен дивите и општинските депонии, Агенцијата идентификувала 16 контаминирани локации, наречени „жешки точки“. Тоа се места со нестандардни депонии или со одложен отпад од рудници, топилници и термоелектрани.
Според редоследот во кој ги проф. Трајче Стафилов од Природно-математичкиот факултет тие локации се:
ОХИС, Скопје: депонија со околу 13.000 тони пестицид линдан, најопасната
Топилница за олово и цинк, Велес: депонија со троска
Бучим: рудник за бакар
Лојане, Куманово: јаловиште на поранешниот рудник, со арсен
Саса: рудник за олово и цинк
Тораница: рудник за олово и цинк
Макстил, Скопје: железарница
Злетово, Пробиштип
РЕК „Битола“: депонии за пепел
РЕК „Осломеј“: депонии за пепел
Фени индустри
Поранешна фабрика за гипс, односно ХИВ кај Велес: депонија кај Згрополци
Годел
ОКТА
Тане Цалески
Југохром, Јегуновце.
Што треба да се направи
- Јасен, јавен календар за регионалните центри, со рок, буџет и одговорна институција за секој од нив, пред сè за Свети Николе, Русино и Новаци.
- Објавен регистар на диви депонии со локација, обем и ниво на ризик, за да може јавноста и новинарите да следат дали се чистат.
- Приоритетно чистење на најризичните локации, особено покрај водотеци, изворишта и земјоделско земјиште.
- Собирање отпад во селата со редовна услуга, бидејќи, според самото Министерство, дивите депонии најчесто никнуваат таму каде што домаќинствата не добиваат соодветна услуга.
- Инспекциски надзор и казни за непријавено одложување, заедно со обврска на општините да ги одржуваат расчистените локации и да не дозволат тие повторно да станат депонии, што Министерството го најави како обврска.
- Селекција и рециклирање на извор, за да се намали количеството отпад што завршува на депонија.
- Обезбедено финансирање: општините од Источниот и Североисточниот регион се договориле за 10 денари по жител за јавното претпријатие што ќе ја води депонијата, наместо првично предложените 60. Слични договори треба да се постигнат и во другите региони.
Стотици диви депонии, 54 нестандардни општински депонии и 16 контаминирани „жешки точки“ не се само еколошка статистика, туку здравствен и економски товар што се префрла врз следните генерации. Додека се чека првата регионална депонија по европски стандарди, ѓубрето продолжува да се акумулира, парите од ЕУ се под ризик, а Пелагонија со своите 110 диви депонии остава очигледен показател за цената на доцнењето.
