Skip to content
Студентското движење во Србија би можело да ја прекине 14-годишната доминација на Александар Вучиќ и да предизвика политички потрес што ќе се почувствува низ цела Европа. Ова е главната теза на британскиот новинар и аналитичар Миша Глени во авторскиот коментар објавен во „Гардијан“, во кој претстојните парламентарни избори во Србија ги оценува како пресвртница за иднината на земјата и нејзините односи со Европската Унија.
Глени ја повлекува паралелата со изборите во 2000 година, кога Слободан Милошевиќ беше поразен и на крајот принуден да ја напушти власта. И тогаш, потсетува авторот, власта имаше силно влијание врз медиумите, правосудството и безбедносните структури. Сепак, големиот број граѓани што излегоа на гласање, а потоа и масовните протести, ја променија политичката историја на Србија.
„Историјата можеби нема да се повтори во Србија, но почнува да се римува“, пишува Глени, алудирајќи на можноста новата генерација повторно да стане пресудна за политичката промена.
Студентите од протестите создадоа политичка алтернатива
Според Глени, Вучиќ, кој со години ја концентрира политичката моќ, за првпат од доаѓањето на власт во 2012 година се соочува со сериозен предизвик што не може лесно да го контролира.
Студентското движење започна по трагедијата во Нови Сад во ноември 2024 година, кога се урна настрешницата на железничката станица и загинаа 16 лица. Барањата за одговорност и сомнежите за корупција во инфраструктурниот проект прераснаа во пошироко движење против корупцијата и начинот на владеење.
Протестите продолжија и покрај притисоците врз студентите. Но, како што оценува Глени, најголемиот предизвик беше енергијата на улиците да се претвори во политичка сила способна да ја предизвика владејачката Српска напредна партија.
Студентите одговорија со создавање изборна формација позната како Студентска листа. Во неа се вклучени академици, инженери, работници, културни работници и студенти, со намера незадоволството од власта да го претворат во организирана изборна понуда.
Нивната порака е едноставна и директна: „Србија или мафијата“.
Глени смета дека токму оваа јасна порака, заедно со долготрајноста на протестите, ја прави студентската иницијатива посериозен противник од традиционалните опозициски партии, кои со години се соочуваат со внатрешни поделби и недостиг од убедливо политичко лидерство.
Вучиќ ја засилува националистичката реторика
Британскиот новинар оценува дека Вучиќ одговара на предизвикот со засилување на националистичката реторика и со обиди да ја мобилизира десницата.
Како дел од поширокиот политички контекст, Глени ги споменува врските на српскиот лидер со Милорад Додик, лидерот на Република Српска, кого го опишува како близок сојузник на Владимир Путин на Балканот. Тој укажува и на настојувањето на Вучиќ да ги одржува односите и со Москва и со западните земји, водејќи политика на балансирање меѓу различните геополитички центри.
Глени го посочува и случајот со Ратко Младиќ, осудениот воен злосторник, оценувајќи дека дозволувањето државен погреб за него е сигнал за обид да се зајакне поддршката меѓу националистичките гласачи.
Истовремено, авторот предупредува на значењето на независните медиуми во изборната битка. Како пример ги наведува оставките на десет истакнати новинари од телевизијата Н1, кои протестирале против кадровски промени во уредничкиот врв за кои сметаат дека би можеле да одат во прилог на Вучиќ и неговата партија.
Н1 имаше значајна улога во известувањето за растот на студентското движење, па состојбата со медиумите е дел од пошироката борба за условите во кои се одвива изборниот процес.
Зошто исходот е важен за Европа?
Најважниот дел од анализата на Глени се однесува на можните последици од изборната победа на Студентската листа надвор од Србија.
Според него, таков исход би предизвикал политички потрес низ Европа, споредлив со последиците од поразот на Виктор Орбан во Унгарија. Тоа би отворило можност за побрзо приближување на Србија кон Европската Унија, што би било поздравено во Брисел, но и во Лондон.
Глени ја поврзува оваа перспектива со безбедносната положба на Балканот и со можноста Русија да го користи регионот за политичко влијание врз Европа. Оттука, промената во Србија не би била само домашно политичко прашање, туку и фактор што би можел да влијае врз пошироките европски односи.
Но, авторот посочува и на парадоксот во односот на ЕУ кон српските студенти. Иако нивното движење се залага за промени и одговорност, активистите се разочарани од она што го доживуваат како рамнодушност на европските институции кон нивната борба. Дополнителен проблем е и распространетото уверување надвор од Србија дека нејзината демократија е практично изгубена кауза.
Токму тоа, смета Глени, студентите сакаат да го демантираат на изборите.
Неговата анализа, сепак, не значи дека исходот е однапред решен. Анкетите наведени во коментарот даваат различни резултати, од предност за Студентската листа до тесна изборна трка. Повисоката излезност би можела да ѝ оди во прилог на опозицијата, но остануваат и стравувањата од насилство по гласањето.
Извор: The Guardian – Миша Глени, „A gen Z protest movement could be about to oust Serbia’s strongman. Here’s why that will shake Europe“, 21 октомври 2026 година.
