Skip to content
Македонија има 1.370 институции во јавниот сектор и речиси 130.000 вработени. Министерот за јавна администрација признава дека политичките договори во минатото довеле до создавање нови агенции, дирекции и комисии. Но, цената на ваквата организација не се мери само во буџетски расходи. Преклопените надлежности можат да значат и побавни постапки, дополнителна бирократија и неефикасни јавни услуги.
Секоја државна институција има своја организација, раководство, вработени и трошоци за функционирање. Дел од нив извршуваат неопходни јавни функции, но кога повеќе органи имаат слични или преклопени надлежности, се отвора прашањето дали граѓаните плаќаат повеќе за администрација отколку што е потребно и дали за тие пари добиваат соодветни услуги.
На крајот на 2025 година, Македонија имала 1.370 институции во јавниот сектор, со вкупно 129.793 вработени, според податоците од Регистарот на вработените во јавниот сектор на Министерството за јавна администрација. Во споредба со претходната година, бројот на институции се намалил за четири, но бројот на вработени се зголемил за 2.471.
Овие бројки не значат дека сите институции се дел од државната управа или дека сите имаат непотребни трошоци. Јавниот сектор ги опфаќа и образованието, здравството, локалната самоуправа и други јавни служби. Сепак, тие ја покажуваат големината на системот во кој државата најавува организациски промени.
Милијарди за функционирање на системот
Според буџетските податоци за 2026 година, за плати и надоместоци се планирани приближно 855 милиони евра, додека за стоки и услуги околу 454 милиони евра. Заедно, овие две категории изнесуваат околу 1,31 милијарда евра.
Тоа не е износот што државата го троши за дуплирани институции. Станува збор за пошироки буџетски расходи, кои опфаќаат и неопходни јавни функции, вклучително и услуги што немаат врска со преклопувањето на административните надлежности.
Но, големината на овие средства покажува зошто рационализацијата на јавната администрација има и финансиско значење.
Илустративно, намалување од само еден процент на овие две расходни категории би претставувало околу 13 милиони евра годишно. Намалување од три проценти би изнесувало околу 39 милиони евра, а од пет проценти околу 65 милиони евра.
Овие пресметки не претставуваат проценка на реално остварливи заштеди од најавената реформа. Тие покажуваат колку би значеле релативно мали промени во големи буџетски ставки. За да се утврди колку навистина може да се заштеди со отстранување на преклопените надлежности, потребна е детална анализа на институциите, нивните функции и расходи.
Институции создадени по политички договори
Министерот за јавна администрација Горан Минчев, на јавната расправа на 21 октомври, изјави дека во изминатите две децении државната управа била фрагментирана, а политичките кризи и партиските договори резултирале со формирање нови агенции, паралелни дирекции и комисии.
Со оваа изјава се отвора прашање што оди подалеку од предложените законски измени: кои институции биле создадени како резултат на политички договори, колку чини нивното функционирање и дали нивното постоење сè уште е оправдано?
Засега нема јавно објавена целосна листа на институции за кои е утврдено дека имаат непотребно дуплирани функции, ниту пресметка колку средства би можеле да се заштедат со нивна реорганизација.
Трошоците не се сведуваат само на платите. Во зависност од организацијата, секоја институција може да има расходи за простории, опрема, информатички системи, службени возила, јавни набавки и административна поддршка. Кога две институции извршуваат слични задачи, постои можност да се дуплираат и дел од овие трошоци.
Неефикасноста е дополнителна цена
Но, финансиските расходи се само едната страна на проблемот.
Кога повеќе институции имаат слични или испреплетени надлежности, последиците можат да бидат побавно донесување одлуки, посложени административни постапки и нејасна одговорност.
Граѓаните и компаниите можат да губат време во процедури, додека институциите трошат ресурси на меѓусебна координација наместо на решавање конкретни проблеми. Во такви околности, административната неефикасност создава дополнителни трошоци и надвор од државниот буџет.
За компаниите, одложените дозволи, согласности или административни решенија можат да значат дополнителни деловни трошоци и одложени инвестиции. За граѓаните, тоа може да значи повеќе документи, подолго чекање и повторување на исти постапки пред различни органи.
Ова не значи дека секое преклопување на надлежностите автоматски предизвикува неефикасност. Но, таму каде што не постои јасна поделба на одговорностите, ризикот од такви последици е поголем.
Токму затоа, вистинската цена на дуплираните институции не може да се утврди само преку нивните буџети. Потребно е да се измери и колку време траат постапките, колку институции учествуваат во нив и какви резултати добиваат граѓаните и стопанството.
Помалку институции не значи автоматски помали трошоци
Најавената реформа предвидува појасни правила за основање и функционирање на органите на државната управа, како и периодично преиспитување на нивната оправданост.
Но, новото законско решение не предвидува автоматска реорганизација на сите 1.370 институции во јавниот сектор. Неговиот опфат е потесен и се однесува на организацијата на органите на државната управа.
Дури и кога две институции би се споиле, тоа не мора веднаш да значи помали расходи. Вработените, обврските и дел од оперативните трошоци можат да продолжат да постојат во новата организациска структура.
Затоа, вистинската рационализација не се мери само според бројот на укинати или споени институции, туку и според намалените трошоци, отстранетите преклопувања и подобрените услуги.
Кој ќе утврди кои институции се потребни?
Предложеното законско решение предвидува јавна евиденција за самостојните органи на државната управа и нивно функционално и организациско преиспитување најмалку еднаш во пет години.
Таквиот механизам може да обезбеди основа за редовна проверка дали институциите ги исполнуваат задачите за кои биле основани.
Но, за јавноста ќе бидат важни конкретните резултати: кои институции биле преиспитани, какви преклопувања се утврдени, колку чинат тие и какви промени се предложени.
Изјавата дека партиските договори придонеле за создавање нови институции е сериозна политичка оценка. Сепак, таа сама по себе не е доказ дека конкретна агенција, дирекција или комисија била основана исклучиво за партиски интереси. За таков заклучок се потребни податоци за нејзиното основање, надлежностите, финансиското работење и резултатите.
Реформата ќе се мери според резултатите
Македонија располага со регистри на институции и вработени, како и со јавно достапни буџетски документи. Она што недостасува е јасна и сеопфатна пресметка за цената на преклопените надлежности и нивното влијание врз ефикасноста на администрацијата.
Ако државата сака да стави крај на создавањето институции по политички договори, тоа ќе треба да го покаже со конкретни одлуки, јавно образложени анализи и мерливи резултати.
Успехот на реформата нема да се мери само според тоа колку институции ќе бидат укинати или колку пари ќе бидат заштедени, туку и според тоа дали граѓаните и компаниите ќе добиваат побрзи, поедноставни и поквалитетни услуги.
Зашто, државата не ја чини само она што го троши за својата администрација, туку и времето, ресурсите и можностите што се губат кога таа не функционира ефикасно.
