Skip to content
Во недела почнува зимското сметање на времето, но дебатата дали воопшто треба да го правиме тоа останува отворена. Здравјето, енергетската ефикасност и изборот меѓу повеќе утринска или вечерна светлина се судираат со европската потреба за заедничко решение.
Во недела, на 25 октомври, повторно ќе ги вратиме стрелките на часовникот еден час наназад. Во три часот наутро ќе биде два часот, па формално ќе добиеме еден час повеќе за спиење. Но, веќе од следните денови ќе забележиме и друга промена: ќе се стемнува порано попладне, а дневната светлина ќе биде повеќе концентрирана во утринските часови.
Оваа промена се повторува секоја есен и пролет, но прашањето дали е сè уште потребна станува сè погласно. Зошто во време кога часовниците во телефоните и компјутерите сами се приспособуваат, а работата и комуникацијата сè помалку зависат од дневната светлина, сè уште го менуваме официјалното време?
Одговорот не е толку едноставен колку што изгледа. Зад поместувањето на стрелките се кријат различни интереси, здравствени дилеми, енергетски пресметки и проблем што Европската Унија со години не успева да го реши.
Од заштеда на енергија до навика што преживеа еден век
Логиката на летното сметање на времето е едноставна: во топлиот дел од годината часовниците се поместуваат нанапред за луѓето да имаат повеќе дневна светлина во попладневните и вечерните часови. На тој начин, барем во теорија, се намалува потребата од вештачко осветлување.
Практиката се ширела во услови на војни и енергетски кризи, а во многу европски земји повторно се зацврстила во 1970-тите, за време на нафтената криза. Со текот на времето, сезонското менување на времето станало дел од секојдневието и од системот за усогласување на транспортот, работните распореди и меѓународните активности.
Но, светот во кој се воведувала оваа практика денес е значително поинаков. Осветлувањето е поефикасно, домаќинствата користат многу повеќе електрични уреди, а потрошувачката на енергија зависи од греењето, климатизацијата, индустријата и навиките на населението.
Затоа, повеќе дневна светлина навечер не значи автоматски и значителна заштеда на енергија. Можно е да се намали потребата од осветлување, но ефектот може да биде делумно поништен со поголема потрошувачка за греење наутро или за ладење во топлите месеци.
Оттука, заштедата на енергија повеќе не може да се прифаќа како доволно силен аргумент сама по себе. Потребна е процена што ќе ги земе предвид современите услови, климата, навиките и структурата на потрошувачката.
Што му прави менувањето на времето на организмот?
Еден од најчестите аргументи против сезонското поместување на часовникот е нарушувањето на биолошкиот ритам.
Човечкиот организам има внатрешен часовник што го регулира спиењето, будноста, лачењето хормони и други физиолошки процеси. Најважниот природен сигнал за негово усогласување е светлината.
Кога во пролет часовникот се поместува еден час нанапред, многу луѓе мораат да стануваат порано според сончевото време. На организмот може да му бидат потребни неколку дена за да се приспособи. Некои луѓе забележуваат замор, поспаност, потешкотии со концентрацијата и нарушен сон.
Во есен, кога стрелките се враќаат еден час наназад, промената на прв поглед е поповолна за спиењето. Сепак, пораното стемнување може да влијае врз расположението, физичката активност и секојдневните навики.
Научните истражувања укажуваат дека наглото поместување на времето може да го наруши спиењето и циркадијалниот ритам, но не сите здравствени последици се еднакво добро утврдени. Не е оправдано секоја промена во здравјето да ѝ се припише само на часовникот.
Важно е и да се направи разлика меѓу две прашања: дали треба да престанеме да го менуваме времето и кое време треба да го задржиме. Од аспект на биолошкиот ритам, постојаното стандардно, односно зимско време, генерално се смета за поповолно од трајното летно време, бидејќи подобро се усогласува со природниот циклус на светлина и темнина.
Тоа, сепак, не значи дека истото решение ќе им одговара подеднакво на сите луѓе и сите географски подрачја.
Зошто Европската Унија не успева да се договори?
Дебатата во Европа одамна ја надмина темата за еден час повеќе или помалку сон.
Во 2018 година, Европската комисија предложи да се прекине сезонското менување на времето. Предлогот дојде по јавна консултација во која учествувале околу 4,6 милиони луѓе, од кои 84 проценти се изјасниле за укинување на практиката.
Европскиот парламент во март 2019 година ја поддржа идејата со 410 гласа „за“, 192 „против“ и 51 воздржан. Првичниот план беше промената да стапи во сила во 2021 година.
Но, тука процесот запре.
За да се укине сезонското менување на времето, потребен е договор меѓу Европскиот парламент и Советот на ЕУ, во кој се застапени земјите-членки. Советот не ја усвои потребната заедничка позиција, а главната пречка остана прашањето кое време треба да се задржи и како да се избегнат различни временски режими меѓу соседните држави.
Ако една земја избере трајно летно време, а соседната трајно зимско, разликите во часовите би можеле да влијаат врз прекуграничниот транспорт, железничките и авионските распореди, трговијата и секојдневното патување на луѓето.
Затоа, укинувањето на поместувањето на стрелките не е само национална одлука. Потребна е координација за да не се создаде нова административна и економска конфузија.
Во октомври 2025 година Европскиот парламент повторно расправаше за ова прашање, а Европската комисија најави дополнителна анализа. Според информацијата објавена од Европската комисија во јануари 2026 година, резултатите од новата студија се очекуваат пред крајот на 2026 година. Дотогаш, нема донесено конечна одлука за укинување на сезонското менување на времето.
Што значи ова за Македонија?
За граѓаните на Северна Македонија, практичниот одговор засега е едноставен: часовниците ќе продолжат да се менуваат двапати годишно.
Но, ако Европската Унија повторно го отвори прашањето со конкретен план, Македонија ќе мора да ја разгледа сопствената позиција во однос на соседните земји и европскиот пазар. Усогласеноста е особено важна за транспортот, бизнисите, меѓународните работни распореди и комуникацијата со земјите со кои имаме најинтензивни економски врски.
Пред евентуална промена, би требало да се направи процена на последиците од изборот на трајно летно или зимско време. Треба да се разгледаат времето на изгревање на сонцето во зимските месеци, потребите на учениците и работниците што почнуваат рано, енергетската потрошувачка и ефектите врз различните стопански сектори.
Досега нема конечна европска одлука што би наложила Македонија да престане со поместувањето на стрелките. Затоа, секоја најава дека ова е последното менување на времето би била предвремена.
Вистинското прашање не е само кој час е
Дебатата за летното и зимското време често се сведува на избор меѓу повеќе светлина наутро или повеќе светлина навечер. Но, суштината е поширока: како да ги усогласиме работното време, училиштето, сообраќајот, здравјето и потрошувачката на енергија со природниот циклус на денот.
Сезонското поместување на часовникот е наследство од време кога енергетските и општествените услови биле поинакви. Денес, кога неговата корист се доведува во прашање, логично е да се бара подобро решение.
Но, укинувањето на една навика што ја применуваат десетици земји не може да се сведе на едноставно гласање за летно или зимско време. Потребни се научни докази, процена на последиците и договор што ќе ги земе предвид и националните потреби и европската поврзаност.
Во недела ќе добиеме еден час повеќе сон. Но, дали некогаш ќе престанеме да ги поместуваме стрелките, сè уште зависи од одлука што Европа ја одложува со години.
