Skip to content
Во недела, на 25 октомври, Бугарија и Србија излегуваат на избори што можат значително да ги променат политичките односи на Балканот. Во Софија, Илијана Јотова се обидува да го потврди влијанието на владејачкиот блок на Румен Радев, додека во Белград Александар Вучиќ, по оставката од претседателската функција, се бори за премиерското место против студентското движење кое речиси две години ја оспорува неговата власт. Двете изборни трки се различни, но нивните резултати ќе бидат важни и за Македонија – од европските преговори и односите со Бугарија до регионалната стабилност и политиката на Србија кон Европската Унија.
Балканот во недела ќе добие два одговори на исто политичко прашање – дали граѓаните ќе им дадат нов мандат на постојните центри на моќ или ќе отворат простор за промена.
Во Бугарија се избира претседател, функција со ограничени извршни овластувања, но значително влијание врз надворешната политика и безбедноста. Во Србија се избира нов парламентарен состав од 250 пратеници, од кој ќе зависи формирањето на идната влада.
Различни институции, различни политички системи и различни изборни правила, но заедничка карактеристика – двете држави гласаат во услови на засилена политичка поларизација и растечка неизвесност околу нивната идна позиција во Европа.
Бугарија – Јотова води, Радев го бара продолжението на својата власт
Актуелната бугарска претседателка Илијана Јотова влегува во изборите со значителна предност пред противкандидатите.
Најновото истражување на агенцијата „Мјара“, објавено на 22 октомври, ѝ дава 43,4 отсто поддршка, додека нејзиниот главен противкандидат Андреј Ѓуров има 28,9 отсто.
Претходната анкета на „Маркет линкс“, спроведена од 13 до 19 октомври на примерок од 1.006 испитаници, покажа 47,3 отсто за Јотова и 30,6 отсто за Ѓуров.
На третото место во двете истражувања е лидерот на националистичката „Преродба“, Костадин Костадинов, со поддршка од околу десет отсто.
Но анкетната предност не значи дека изборите ќе завршат во недела.
За победа во првиот круг се потребни повеќе од половината важечки гласови и излезност над 50 отсто од запишаните избирачи. Истражувањата предвидуваат излезност од околу 39 до 40 отсто, што отвора можност за втор круг на 1 ноември.
Јотова ја презеде претседателската функција во јануари, откако Румен Радев поднесе оставка за да се вклучи во парламентарната политика. Неговата „Прогресивна Бугарија“ победи на изборите во април со 131 од 240 пратенички места, а Радев стана премиер.
Сега Јотова настапува со поддршка од неговиот политички блок и од Бугарската социјалистичка партија.
Нејзиниот изборен успех би значел продолжување на политичката соработка меѓу владата и претседателската институција.
Ѓуров, поранешен технички премиер, настапува со поддршка од прозападните опозициски партии и ветување за посилна институционална контрола врз власта.
Изборниот судир не се ограничува на личностите. Во суштина, се однесува на распределбата на политичката моќ и на правецот на бугарската надворешна политика.
Украина и Црното Море во центарот на бугарските избори
Во завршницата на кампањата, војната во Украина и безбедноста во Црното Море станаа главни теми.
Неодамнешните напади со беспилотни летала врз трговски бродови ја засилија дебатата за бугарската безбедносна политика, односите со Русија и соработката во НАТО.
Јотова застапува посилен дипломатски ангажман за прекин на војната и предлага создавање меѓународна „коалиција за мир“. Таа се противи на испраќање бугарски војници во Украина и е резервирана кон проширувањето на воената помош.
Ѓуров, пак, ја нагласува руската одговорност за војната, ја поддржува соработката со Украина и бара поактивна улога на НАТО во заштитата на Црното Море.
Оваа разлика е важна и за поширокиот регион.
Бугарија е членка на Европската Унија и НАТО, а политичките позиции на нејзиниот претседател имаат влијание врз јавната дебата за европската безбедност, санкциите кон Русија и односите со соседите.
За Македонија, меѓутоа, најважното прашање останува дали бугарските избори ќе донесат промена во политиката кон Скопје.
Засега таква промена не се најавува.
Македонија и понатаму пред истиот бугарски услов
Јотова во повеќе наврати повтори дека внесувањето на Бугарите во македонскиот Устав е неопходен услов за продолжување на европските преговори.
На средбата со македонската претседателка Гордана Сиљановска-Давкова во јуни таа инсистираше на исполнување на обврските од европската преговарачка рамка од 2022 година.
Истиот став го повтори и бугарската дипломатија.
На 9 октомври, министерката за надворешни работи Велислава Петрова изјави дека Софија не прифаќа повторно преговарање за условите, ниту решение со кое уставните измени би стапиле во сила во подоцнежна фаза.
Тоа значи дека евентуален нов мандат на Јотова најверојатно би донел континуитет на сегашните позиции на Софија.
Од друга страна, избор на Ѓуров би можел да отвори простор за поинаква дипломатска комуникација, но не би значел автоматско отстранување на условот за уставните измени. Тој е дел од усвоената европска преговарачка рамка и не зависи исклучиво од бугарскиот претседател.
Македонската Влада, предводена од Христијан Мицкоски, продолжува да бара гаранции дека по евентуалната промена на Уставот нема да следуваат нови билатерални блокади.
Затоа, независно од резултатот на бугарските избори, останува истата политичка дилема – дали Скопје и Софија ќе најдат начин да ја надминат недовербата без повторно отворање на прашањата за идентитетот и историјата.
Србија – Вучиќ ја стави целата власт на изборен тест
За разлика од Бугарија, во Србија не се избира претседател, туку нов парламент. Но во центарот на изборите е поранешниот претседател Александар Вучиќ.
На 27 септември, Вучиќ поднесе оставка од претседателската функција, која следниот ден привремено ја презеде претседателката на Собранието Ана Брнабиќ.
Со тоа тој отвори можност повторно да се врати на премиерската позиција, преку изборната листа „Александар Вучиќ – Обединета Србија“.
Предвремените парламентарни избори се одржуваат повеќе од една година пред редовниот рок, по речиси две години масовни протести што започнаа по трагедијата во Нови Сад.
На 1 ноември 2024 година, при уривање на настрешницата на железничката станица загинаа 16 луѓе. Несреќата предизвика студентски блокади и демонстрации, а барањата за утврдување одговорност постепено прераснаа во пошироко движење против корупцијата и начинот на владеење.
Студентите сега настапуваат на изборите со листата „Студентите победуваат“, која стана главен предизвикувач на Српската напредна партија.
Нивната кампања се фокусира на институционална одговорност, независно правосудство, борба против корупцијата и промена на политичките практики што, според нив, овозможуваат концентрација на власта.
Вучиќ, пак, ја темели својата кампања на економската стабилност, инфраструктурните инвестиции и тврдењето дека неговиот политички блок може да обезбеди сигурност во нестабилни меѓународни околности.
Тој ги обвинува дел од противниците и за странско мешање во внатрешната политика, додека студентското движење ги отфрла таквите тврдења.
На завршниот собир на 22 октомври, десетици илјади поддржувачи на студентското движење се собраа на белградскиот плоштад Славија. Вучиќ организираше одделен предизборен собир.
Изборите добија карактер на директно политичко соочување меѓу долгогодишниот владејачки блок и новото граѓанско движење.
Анкетите во Србија даваат различна слика
Додека во Бугарија истражувањата покажуваат сличен распоред на силите, во Србија разликите меѓу анкетите се значителни.
Последното истражување на „Ипсос“, објавено на 22 октомври, покажува 47,4 отсто поддршка за листата на Вучиќ и 40 отсто за студентската листа.
Но истражувањето на НСПМ, спроведено од 25 септември до 5 октомври на 1.050 испитаници, покажува поинаков резултат: 44,5 отсто за студентската листа и 42,7 отсто за „Обединета Србија“, меѓу испитаниците со определен избор.
Разликите меѓу истражувањата не дозволуваат сигурна проценка за конечниот исход.
Дополнително, изборниот систем овозможува составот на идната влада да зависи и од помалите партии.
Српското Собрание има 250 пратенички места, а за мнозинство се потребни најмалку 126.
Изборниот праг од три отсто важи за обичните изборни листи, додека за листите на националните малцинства се применуваат посебни правила.
Тоа значи дека бројот на освоени гласови не мора автоматски да обезбеди самостојно парламентарно мнозинство.
Во таа смисла, изборната вечер може да го даде распоредот на силите, но не и конечниот одговор за идната влада.
Изборите под надзор поради сомнежите за злоупотреби
Српските избори се одржуваат и под засилен меѓународен надзор.
Набљудувачката мисија на ОБСЕ/ОДИХР започна со работа во септември, а на изборниот ден ќе бидат присутни набљудувачи од ОБСЕ, Советот на Европа и Европскиот парламент.
Парламентарното собрание на Советот на Европа во средината на октомври предупреди на силна политичка поларизација, нееднакви услови за изборните учесници и недоволно спроведување на претходните препораки за подобрување на изборниот процес.
Организацијата ЦРТА, која ја следи кампањата, регистрираше случаи на притисоци, попречување политички активности и сомнежи за злоупотреба на јавни ресурси.
Владејачкиот блок ги отфрла обвинувањата дека изборите се организираат под нефер услови, додека претставниците на студентското движење предупредуваат на заплашување на активистите.
Токму затоа резултатите нема да бидат единственото мерило за изборниот процес.
Начинот на гласање, пребројувањето на гласовите и прифаќањето на резултатите од сите учесници ќе бидат важни за политичката стабилност на Србија по 25 октомври.
Што ќе значат српските избори за Македонија?
Србија е еден од најважните економски партнери на Македонија во регионот, со развиена трговска размена, транспортни врски и инфраструктурни проекти.
Промената на власта во Белград, доколку се случи, би можела да влијае врз интензитетот на политичката соработка, односите во рамките на регионалните иницијативи и приоритетите во инфраструктурата.
Сепак, нема основа однапред да се тврди дека нова српска влада би ги прекинала постојните договори или би ја променила политиката кон Македонија.
Поважно за поширокиот Балкан е како следната влада ќе се постави кон Европската Унија, Косово, Русија и регионалната безбедност.
Вучиќ со години водеше политика на одржување односи и со Западот и со Русија и Кина, настојувајќи истовремено да ги зачува европските економски врски.
Студентското движење претставува поинаков политички предизвик, но не е целосно идеолошки единствено. Неговиот главен заеднички именител е барањето за институционални промени, додека за дел од надворешнополитичките прашања постојат различни ставови.
Поради тоа не може однапред да се заклучи дека евентуална студентска влада автоматски би ја сменила позицијата на Србија кон Русија или Косово.
Сепак, секоја промена во политичката стабилност на Србија непосредно се одразува врз Западен Балкан, каде што повеќе нерешени прашања и понатаму зависат од соработката меѓу регионалните влади.
Две изборни трки, едно важно прашање за Балканот
Најголемата разлика меѓу изборите во Бугарија и Србија е во нивниот политички карактер.
Во Бугарија се гласа за претседателска функција и за политичката рамнотежа меѓу претседателството и Владата на Радев.
Во Србија се гласа за составот на идната влада и за тоа дали долгогодишниот владејачки блок ќе го задржи парламентарното мнозинство.
Но заедничкото прашање е како ќе се развива демократијата во регионот, колкава ќе биде довербата во институциите и каква улога ќе имаат двете држави во европските политички процеси.
Бугарија, како членка на Европската Унија, има непосредно влијание врз евроинтеграциите на Македонија. Србија, како најголема држава од Западен Балкан надвор од ЕУ според населението и економската големина, има значителна улога во регионалната стабилност.
За Македонија, изборниот викенд нема да донесе непосредно решение за европската блокада, ниту одговор на сите прашања поврзани со односите со Белград.
Но може да покаже во каква политичка средина земјата ќе ги гради соседските односи во следните години.
Во Софија ќе се види колкава поддршка има политичкиот континуитет на Јотова и Радев. Во Белград ќе се измери силата на студентското движење наспроти политичкиот систем што Вучиќ го градеше повеќе од една деценија.
Затоа гласањето на 25 октомври не е само внатрешно прашање на Бугарија и Србија. Тоа е важен политички тест за две соседни држави чии одлуки имаат последици и надвор од нивните граници.
