Skip to content
Народната банка потврди дека поднела кривични пријави против дел од раководството на СДСМ, но не ги открива ниту конкретните наводи ниту правната квалификација. Претходно, премиерот Христијан Мицкоски побара Обвинителството да испита дали опозициските настапи за Алта банка претставуваат саботажа. Временскиот редослед отвора прашања, иако само по себе не докажува координација меѓу власта и централната банка.
Зоран БОЈАРОВСКИ
Случајот со Алта банка добива нова политичка и правна димензија откако Народната банка потврди дека поднела кривични пријави до Основното јавно обвинителство Скопје против дел од раководството на СДСМ поради јавни изјави поврзани со банката. Институцијата соопшти само дека станува збор за „сериозни и непоткрепени обвинувања“, без да открие кои конкретни изјави ги смета за спорни, кои кривични дела ги наведува и на кои докази се повикува.
Според информациите објавени од повеќе медиуми, пријавите се однесуваат на Венко Филипче и други високи партиски функционери. Јавното обвинителство потврдило дека ги примило, но засега не соопштило детали. Без увид во самите пријави, не може со сигурност да се утврди дали правната основа е поврзана со квалификацијата „саботажа“, со наводно ширење паника или со друго кривично дело.
Сепак, постои јавен контекст што не може да се игнорира: неколку дена пред објавувањето на пријавите, премиерот Мицкоски побара Обвинителството да се занимава со настапите на опозицијата за Алта банка, квалификувајќи ги како саботажа и ширење немир. Затоа, покрај прашањето за точноста на изјавите на СДСМ, се отвора и прашањето каде завршува политичката критика, а каде почнува кривичната одговорност.
Но, дали воопшто има основа за кривична одговорност во изјавите на претставниците на СДСМ.
Дали член 315 за „саботажа“ одговара на јавно познатите изјави?
На 5 ноември, Мицкоски јавно ја обвини опозицијата дека со настапите за Алта банка создава паника, хистерија и несигурност кај граѓаните. Тој побара Обвинителството да провери дали станува збор за саботажа. Ден подоцна, ВМРО-ДПМНЕ ја повтори оваа квалификација, повикувајќи се на член 315 од Кривичниот законик.
Но, член 315 не ја дефинира саботажата како секое ширење невистини или секоја јавна изјава што може да предизвика вознемиреност. Според објавениот пречистен текст на Кривичниот законик, за ова дело се бара лицето, при вршење на својата работна обврска, со намера да го загрози уставниот поредок или безбедноста на државата, на прикриен, подмолен или друг начин, да предизвика значителна штета на државен орган, установа или правно лице.
Токму овие елементи се клучни за процената дали одредена изјава може да се подведе под саботажа. Треба да се утврди која работна обврска на пријавените лица наводно била злоупотребена, со кое дејствие била предизвикана значителна штета и како тоа дејствие било поврзано со намера за загрозување на уставниот поредок или безбедноста на државата.
Јавна прес-конференција, партиско соопштение или барање институциите да испитаат сомнителна одлука не се автоматски саботажа. Тоа не значи дека политичките функционери се ослободени од одговорност за свесно изнесување лажни факти, но за кривична одговорност мора да се докажат конкретните законски елементи, а не само да се употреби сетриозна политичка квалификација.
Дали „уривањето на Уставот“ и создавањето страв се доволни за кривично дело?
Во јавните настапи за Алта банка, аргументот за саботажа беше поврзан и со тврдења дека опозицијата го урива Уставот и државниот поредок со ширење невистини, создавање немир и доведување на граѓаните во чувство на несигурност и страв.
Но, политичката формулација не е исто што и законскиот опис на кривично дело. Член 313 од Кривичниот законик, кој се однесува на терористичко загрозување на уставниот поредок и безбедноста, предвидува конкретни дејствија и околности, вклучително и определени општоопасни дејствија или акти на насилство, со соодветната намера и последици. Самото тоа што граѓаните можат да се вознемират од некоја политичка изјава не е доволно за исполнување на овие услови.
Исто така, член 318, кој се однесува на јавно повикување на насилна промена на уставниот поредок, не е општа забрана за критика на Владата или за оспорување на одлуките на институциите. За неговата примена треба да постојат законски релевантни елементи на повикување или поттикнување на насилна промена.
Затоа, ако евентуалните пријави се засноваат на тезата дека СДСМ со своите јавни настапи ширел невистини и предизвикувал страв, останува да се види како тие наводи се поврзани со конкретното кривично дело што го наведува подносителот. Без објавена правна квалификација и содржина на пријавите, секој подалечен заклучок би бил претпоставка.
Од повикот на премиерот до пријавите на Народна банка: што покажува хронологијата?
Редоследот на јавно потврдените настани е важен за разбирање на политичкиот контекст. Тој, меѓутоа, треба да се прикаже без однапред да се извлекува заклучок дека постои договор меѓу Владата и Народната банка.
5 ноември: Мицкоски ги обвини опозициските настапи за создавање паника и немир околу Алта банка и побара Обвинителството да провери дали станува збор за саботажа. Истовремено, тој тврдеше дека случајот со банката потекнува од Србија и дека состојбата во македонскиот банкарски систем не е споредлива со претходни банкарски случаи.
6 ноември: ВМРО-ДПМНЕ повторно побара постапување поради наводна саботажа. СДСМ одговори дека нема извршни функции во институциите што одлучувале за влезот на Алта банка и дека јавните прес-конференции се форма на политичко дејствување, а не акт против државата.
10 ноември: Според информациите што ги објави „360 степени“, Јавното обвинителство потврдило дека ги примило кривичните пријави претходниот ден.
11 ноември: Народната банка потврди дека поднела пријави поради јавни изјави со, според нејзината формулација, сериозни и непоткрепени обвинувања поврзани со Алта банка. Не ги објави точните наводи, правната квалификација или доказите. Од Обвинителството исто така не беа соопштени детали.
Сепак, хронологијата покажува дека јавниот повик на премиерот за проверка на можната саботажа претходел на потврдата за поднесените пријави. Тоа е проверлив факт и легитимна основа за дополнителни новинарски прашања.
Се разбира, временската блискост сама по себе не докажува дека премиерот влијаел врз одлуката на Народната банка или дека постоела координација со гувернерот Трајко Славески.
За да се утврди дали постои таква поврзаност, потребни се дополнителни информации: кога била донесена одлуката за поднесување на пријавите, кој ја иницирал, кои конкретни изјави биле анализирани и дали имало комуникација меѓу институциите и претставниците на власта. Дотогаш, ова тврдење за координација останува на ниво на прашање, а не на утврден факт.
Кога политичката критика станува кривична одговорност?
Случајот со Алта банка отвора две одделни прашања што не треба да се мешаат. Првото е дали СДСМ ги поткрепил со документи своите обвинувања за одлуките поврзани со влезот на банката, нејзината сопственичка структура и постапувањето на надлежните институции. Второто е дали конкретните јавни изјави, дури и ако се неточни или непоткрепени, ги исполнуваат елементите на кривично дело.
За првото прашање СДСМ откри некои документи и заклучоци кои се лесно проверливи факти.
За второто е потребен увид во самите пријави на Народна банка, точната правна квалификација и независна процена на законските услови.
Народната банка има право да ги заштити институцијата и довербата во финансискиот систем, вклучително и преку правни механизми кога смета дека се изнесени сериозни невистини. Но, токму поради значењето на централната банка за финансиската стабилност и нејзината институционална независност, јавноста има право да знае на кои конкретни факти се засноваат ваквите пријави, во рамките на законските ограничувања.
Од друга страна, опозицијата има право да ги критикува одлуките на институциите и да бара одговорност, но тоа не ја ослободува од обврската сериозните обвинувања да ги поткрепи со проверливи докази.
Во моментот, клучниот проблем е недостигот од информации. Без увид во пријавите не може да се утврди дали станува збор за правно издржана иницијатива или за постапка што се надоврзува на политичкиот повик за гонење на опозицијата. Одговорот треба да го даде Обвинителството врз основа на фактите и законот, а не врз основа на политичките квалификации на која било страна.Во овој случај треба да се открие дали има конкретни дејствија и докази што ги исполнуваат законските услови за кривично дело, но и дали одлуката за постапување е донесена независно од политичкиот притисок.
