Skip to content
Во пресрет на 13 ноември кога Скопје одбележува 82 години од ослободувањето од фашистичката окупација, ретки архивски снимки од 1918 година нè враќаат во времето кога градот го дочекувал крајот на Првата светска војна. На црно-белата филмска лента се гледаат Камениот мост, старите скопски улици, граѓани, музички оркестри и војници. Тоа е Скопје од пред 108 години, град кој во следните децении ќе преживее нови политички превирања, асимилациски политики и уште една светска војна, пред на 13 ноември 1944 година да биде ослободен од фашистичката окупација и да стане главен град на македонската федерална држава.
Филмот, долг четири минути и дваесет секунди, е дел од колекцијата на Југословенската кинотека и е евидентиран во европската филмска архива European Film Gateway. Тој претставува ретко визуелно сведоштво за Скопје во последните недели од Првата светска војна, но и потсетник на долгата историја на градот, кој низ првата половина на 20 век неколкупати менувал државни власти, пред да стане престолнина на македонската држава.
Четири минути од Скопје што повеќе не постои
На архивската снимка, насловена „Влегувањето на српската војска во Скопје“, камерата го забележала градот во септември 1918 година. Се гледаат улиците, мостот на Вардар, граѓани кои се движат низ градот, музички оркестри, воени единици и заробени бугарски војници.
Тоа е Скопје без денешните булевари, високите згради и современиот сообраќај. Град во кој Камениот мост веќе со векови ги поврзувал двата брега на Вардар, додека околу него се одвивал животот на луѓе кои не знаеле какви историски пресврти ги очекуваат.
Снимката е без звук, но зачувала нешто што историските документи тешко можат да го пренесат – изгледот на градот и неговите жители во еден од најбурните периоди од европската историја.
Во архивските податоци постои недоследност во датирањето, бидејќи филмот е означен со 1917 година, додека описот на содржината се однесува на настаните од септември 1918 година.
Во 1918 година завршила војната, но не и борбата за македонска самобитност
На 15 септември 1918 година започнал пробивот на Македонскиот фронт кај Добро Поле. Сојузничките сили ја пробиле одбраната на Централните сили и започнале брзо напредување кон север.
На 29 септември, француските коњанички единици под команда на генералот Франсоа Жуино-Гамбета стигнале до Скопје, кое било една од клучните точки во завршните операции на Македонскиот фронт. Во исто време, Бугарија го потпишала Солунското примирје и излегла од војната.
Но, за населението на Македонија, завршувањето на воените судири не значело и национално ослободување.
По Првата светска војна, Скопје и Вардарска Македонија влегле во составот на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, формирано на 1 декември 1918 година.
Новата власт ја третирала Вардарска Македонија како дел од таканаречената „Јужна Србија“. Македонската национална посебност не била признаена, а во образованието, администрацијата и јавниот живот се спроведувале политики на србизација.
Во меѓувоениот период следувале и колонизација, политички притисоци и ограничувања на македонското национално изразување.
Така, додека Европа го одбележувала крајот на Првата светска војна на 11 ноември 1918 година, за македонското население започнувал нов период на борба за зачувување на сопствениот идентитет.
Македонците во војски на спротивставени страни
Првата светска војна оставила тешки последици врз Македонија.
Според историските податоци претставени во изложбата на Државниот архив „Лицата на војната – Македонија и Македонците во Големата војна 1914–1918“, десетици илјади жители на Македонија биле мобилизирани во војските на различни држави.
Во изложбените материјали се наведуваат повеќе од 65.000 мобилизирани во српската армија, околу 130.000 во бугарската и околу 20.000 во грчката армија.
Овие бројки ја отсликуваат трагичната положба на населението, чии припадници, поделени меѓу различни државни власти, биле принудени да војуваат на спротивставени страни.
Последиците од војната се чувствувале долго по нејзиното завршување. Разурнатите населени места, осиромашените семејства, болестите и загубените човечки животи оставиле длабоки траги врз Македонија.
Од 1918 до 1941 година – Скопје под нова власт
Во годините по Првата светска војна, Скопје постепено се развивало како административен и економски центар во рамките на Кралството СХС, подоцна Кралството Југославија.
Во 1929 година градот станал седиште на Вардарската бановина.
Се граделе нови јавни објекти, се менувал изгледот на градот и се развивале трговијата и сообраќајот. Но, паралелно со урбанизацијата, продолжувале политиките на непризнавање на македонскиот национален идентитет.
Македонскиот јазик немал статус на службен јазик, а државните институции и образовниот систем функционирале во рамките на југословенската политика на национална интеграција, во која македонската посебност не била признаена.
За многу жители на Македонија, политичките промени од 1918 година не ги исполниле надежите за национална слобода и самоопределување.
Во 1941 година започнала нова окупација
На 6 април 1941 година, силите на нацистичка Германија и нејзините сојузници го нападнале Кралството Југославија. По брзиот воен пораз, територијата била поделена меѓу окупаторските сили.
Скопје најпрво било заземено од германските сили, а потоа преминало под бугарска окупациска управа.
Следувале години на репресија, прогон и вооружен отпор.
Еден од најтрагичните настани во историјата на градот се случил во март 1943 година, кога еврејското население од Скопје, Битола и Штип било собрано во скопскиот Монопол, а потоа депортирано во нацистичкиот логор на смртта Треблинка.
Депортирани биле 7.144 Евреи од Македонија, од кои речиси никој не се вратил.
Во исто време, антифашистичкото движење во Македонија се засилувало. Партизанските единици постепено ја проширувале борбата, поставувајќи ги темелите на идната македонска државност.
13 Ноември 1944 година – Скопје ја дочека слободата
На 2 август 1944 година, со одржувањето на Првото заседание на АСНОМ, биле поставени темелите на современата македонска држава. Македонскиот јазик бил прогласен за службен јазик, а Македонија добила сопствени државни институции во рамките на идната југословенска федерација.
Само три месеци подоцна, на 13 ноември 1944 година, по борбите против германските сили, Скопје било ослободено.
Во ослободувањето учествувале единици на Народноослободителната војска на Македонија, меѓу кои и борци од Третата и Дванаесеттата македонска ударна бригада, во рамките на пошироките операции за ослободување на градот.
По повеќе од три децении во кои Скопје минало низ Балканските војни, Првата светска војна, меѓувоените политички притисоци и фашистичката окупација, градот влегол во нов период.
За разлика од 1918 година, кога крајот на војната донел нова државна власт без признавање на македонската национална посебност, во 1944 година Скопје станало главен град на македонска федерална држава со сопствени институции и службен македонски јазик.
Од старите снимки до градот што денес го познаваме
108 години по архивските снимки од Првата светска војна и 82 години по ослободувањето, Скопје е град со сосема поинаков изглед.
Камениот мост и понатаму стои над Вардар, но најголемиот дел од градот што се гледа на снимките одамна исчезнал или се променил. Во меѓувреме, Скопје преживеало уште една светска војна, катастрофален земјотрес во 1963 година, големи обнови и урбанистички промени, а од 1991 година е главен град на независна Македонија.
Во пресрет на утрешниот ден, кога Скопје слави 82 години од своето ослободување, снимките од 1918 година потсетуваат на долгите и тешки децении низ кои минал градот. Од крајот на Првата светска војна до 13 ноември 1944 година, Скопје преживеало промени на власти, војни, окупации и разурнувања.
На црно-белата лента останале лицата на луѓето кои минувале по скопските улици пред повеќе од еден век, без да знаат каква иднина го очекува нивниот град. Камениот мост, кој се гледа на тие снимки, и денес стои како нем сведок на историските пресврти, од времето кога Скопје било град под туѓи власти до денот кога станало престолнина на македонската држава.
