Skip to content
Државата ќе потроши 7,2 милијарди евра, ќе плаќа по 1,1 милион евра дневно за камати и ќе има обврски за отплата на долг трипати поголеми од капиталниот буџет. Зад најавите за економски раст останува прашањето зошто инвестициите се намалуваат, а трошоците за задолжувањето растат.
Рекорден буџет од 7,2 милијарди евра, но капитални инвестиции од само 663,7 милиони евра. Државата планира да потроши повеќе пари од кога било досега, но за проекти што треба да создадат нова економска вредност издвојува помалку отколку што првично планираше за 2026 година. Разликата меѓу политичките најави за развој и структурата на буџетот е едно од главните прашања што се отвораат со Предлог-буџетот за 2027 година.
Владата го претставува буџетот како развоен и насочен кон граѓаните. Но бројките покажуваат дека 90,7 проценти од расходите се тековни, додека само 9,3 проценти се предвидени за капитални инвестиции.
Ваквата распределба не значи дека тековните расходи се непотребни. Пензиите, здравството, платите и социјалната заштита се неопходни за функционирањето на државата. Но кога најголемиот дел од буџетот е однапред распределен, а капиталните инвестиции се намалуваат во однос на претходните планови, Владата должи многу поконкретно објаснување како ќе го оствари ветениот економски развој.
Поголем буџет, но помалку пари за капитални инвестиции
За капитални расходи во 2027 година се планирани 40,8 милијарди денари. Во првичниот Буџет за 2026 година беа предвидени 45,9 милијарди денари.
Тоа значи дека државата за инвестиции во 2027 година планира околу 5,1 милијарда денари, односно 82 милиони евра помалку од првичниот план за 2026 година.
Во однос на последниот ребаланс, капиталните расходи формално растат за 1,7 проценти. Но токму оваа споредба ја ублажува вистинската слика: најнапред инвестициониот план за 2026 година е намален, а потоа новиот буџет се претставува како зголемување во однос на веќе скратената основа.
Уште поважно, капиталните расходи за 2027 година се пониски и од 43,6 милијарди денари предвидени во Фискалната стратегија 2027–2031.
Прашањето е зошто државата уште пред почетокот на годината отстапува од среднорочните инвестициони проекции, додека истовремено најавува засилена инвестициска активност како двигател на економскиот раст.
За камати по 1,1 милион евра дневно – трошок што постојано расте
Додека капиталните инвестиции остануваат под првичниот план за 2026 година, трошоците за камати забрзано растат.
Во 2027 година за камати се предвидени 24,9 милијарди денари, или приближно 405 милиони евра. Тоа е просечно по 1,1 милион евра секој ден, без да се пресметува отплатата на главнината на долгот.
Во споредба со ребалансот за 2026 година, каматните расходи се зголемуваат за 18,2 проценти, додека капиталните инвестиции растат за само 1,7 проценти.
Со други зборови, каматниот товар расте повеќе од десетпати побрзо од капиталниот буџет, според процентуалната промена на овие две ставки.
Оваа разлика има конкретни последици. Каматите се договорна обврска што мора да се плати, без разлика дали економијата ќе го оствари очекуваниот раст. Капиталните инвестиции, пак, многу полесно стануваат предмет на одложување и кратење кога ќе се појави недостиг на средства.
Независниот економски институт Finance Think уште во јуни предупреди дека растечкиот каматен товар го стеснува просторот за развој. Според тогашната Фискална стратегија, каматите би можеле да достигнат 34,1 милијарда денари во 2031 година, речиси двојно повеќе отколку во 2024 година.
Тоа е долгорочниот проблем што не се решава со најавување рекорден буџет: секоја година сè поголем дел од јавните пари однапред ќе биде резервиран за цената на претходните задолжувања.
За отплата на долгови трипати повеќе отколку за инвестиции
Особено впечатлива е споредбата меѓу капиталните расходи и обврските за сервисирање на долгот.
За 2027 година се наведени обврски за отплата на долг од 124,6 милијарди денари, што е повеќе од трипати над предвидените 40,8 милијарди денари капитални расходи.
Дел од овие обврски се однесуваат на краткорочни државни хартии од вредност што се рефинансираат, па не станува збор за директно споредливи категории буџетска потрошувачка. Но соодносот јасно ги покажува размерите на финансиските обврски што државата треба да ги управува.
Меѓу нив е и отплатата на еврообврзницата од 500 милиони евра издадена во 2023 година.
Со ново домашно и надворешно задолжување ќе се обезбедуваат средства за финансирање на дефицитот и за отплата на постојните обврски.
Таквата практика на рефинансирање е вообичаена во управувањето со јавниот долг. Критичното прашање е по која цена ќе се обезбедуваат новите средства и дали економијата ќе создава доволно приходи за долгот да остане одржлив.
Ако задолжувањето продолжи да расте побрзо од развојните капацитети на економијата, идните буџети ќе имаат сè помал простор за нови инвестиции.
Капиталните инвестиции се ветуваат, но реализацијата останува проблем
Една од најсериозните слабости на буџетското планирање е разликата меѓу планираните и реализираните капитални инвестиции.
Според анализата на Finance Think, реализацијата на капиталните расходи во 2024 и 2025 година изнесувала околу 60 проценти од првичните планови.
Тоа е предупредување за 2027 година. Ако не се надминат административните, проектните и институционалните пречки, самото обезбедување средства во буџетот нема да биде доволно за реализација на најавените проекти.
Владата повторно ги наведува Коридорите 8 и 10-д, железничката инфраструктура, локалните патишта и инвестициите во јавните услуги.
Но за секој од овие проекти јавноста треба да добие јасни информации за досегашната реализација, предвидените трошоци, роковите за завршување и очекуваните резултати.
Без такви податоци, капиталниот буџет останува финансиско ветување, а не доказ за остварен развој.
Државата го одложува и сопственото фискално правило
Владата најавува постепена фискална консолидација, но и во 2027 година планира дефицит од 3,5 проценти од БДП.
Тоа е над законскиот фискален праг од три проценти.
Finance Think во анализата на Фискалната стратегија предупреди дека достигнувањето на оваа цел се одложува третпат по ред. Во претходните стратегии за 2027 година се предвидуваше дефицит од три проценти, а во најновата целта е поместена за 2028 година.
Оттука, критичкото прашање е колку се веродостојни среднорочните фискални планови ако целите редовно се менуваат кога ќе се приближи рокот за нивно исполнување.
Иако дефицитот од 3,5 проценти е понизок од планираните 4,1 процент со последниот ребаланс за 2026 година, тоа не го поништува фактот дека државата повторно го одложува враќањето во предвидената фискална рамка.
Растат платите и задолжувањето, се намалува директната социјална поддршка
За плати и надоместоци во јавниот сектор се планирани околу 930 милиони евра, што е зголемување од 6,4 проценти.
Истовремено, средствата за директни социјални надоместоци се намалуваат за два проценти.
Во услови на планирана инфлација од 3,2 проценти, намалувањето на вкупниот фонд за социјални надоместоци значи и пониска реална вредност на предвидените средства.
Ова не значи дека секој корисник ќе добива помал надоместок, но отвора прашање дали државата предвидува доволна поддршка за најранливите категории.
Од друга страна, растот на платите во јавниот сектор сам по себе не е проблем. Проблем е доколку зголемувањето на трошоците за администрацијата не е проследено со мерливи подобрувања во квалитетот и ефикасноста на јавните услуги.
Кога за јавниот сектор се издвојуваат поголеми средства, граѓаните имаат право да очекуваат побрзи административни постапки, поквалитетно здравство, поефикасни институции и поголема отчетност за потрошените пари.
Развојот не се мери со големината на државната каса
Министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска во Собранието истакна дека целта е стабилност на јавните финансии, рационално трошење и создавање услови за економски раст.
За 2027 година Владата очекува раст на економијата од 3,8 проценти, при што засилената инвестициска активност треба да биде еден од главните двигатели.
Но токму тука се појавува противречноста што бара дополнително објаснување: како буџетот ќе ја поттикне инвестициската активност ако капиталните расходи се пониски од првичниот план за претходната година и од претходната среднорочна проекција?
Можно е дел од растот да дојде од приватни инвестиции и проекти надвор од централниот буџет. Но тоа не ја ослободува Владата од обврската да покаже каков конкретен придонес ќе даде јавната потрошувачка.
Големината на буџетот не е мерка за неговата успешност. Седум милијарди евра расходи можат да финансираат подобри јавни услуги и нова инфраструктура, но можат и да ја одржуваат постојната структура на трошоци без значителни промени во продуктивноста и квалитетот на животот.
Предлог-буџетот за 2027 година затоа бара многу повеќе од политичко уверување дека е развоен. Владата треба да покаже зошто капиталните инвестиции се намалени во однос на претходните планови, како ќе ја подобри нивната реализација и со кои конкретни мерки ќе го ограничи растечкиот товар од каматите.
Додека овие прашања остануваат без прецизни одговори, рекордните 7,2 милијарди евра покажуваат колку државата планира да потроши, но не и колкав развој граѓаните ќе добијат за тие пари.
