Начинот на кој едно општество ги избира и слави историските херои открива многу за неговите современи вредности, односот кон насилството и подготвеноста да се соочи со сопственото минато. Историските личности не можат да се оценуваат само според нивната улога во националните движења, додека насилството врз цивилите и жените се премолчува или се оправдува со политичките цели на времето.
Ова е централната теза на историчарот Петар Тодоров во колумната „Може ли историјата да го оправда насилството?“, објавена во „Призма“, публикација на БИРН Македонија.
Како пример, Тодоров го посочува Васил Чакаларов, чија историска слика во македонскиот национален наратив со текот на времето се обликувала како слика на револуционер и херој. Авторот, меѓутоа, укажува дека историските сведоштва за неговата суровост, односот кон жените и насилството врз цивилното население често се изоставуваат или се релативизираат.
Слична противречност се појавува и во начинот на кој се претставуваат други историски личности и настани. Проектот „Скопје 2014“, во кој беа поставени споменици на личности од националната историја, повторно го отвори прашањето кој добива статус на херој, кои делови од минатото се истакнуваат и кои остануваат во сенка.
Меѓу многуте историски личности на кои им беше подигнат споменик беше и Андон Јанев Ќосето, кој во својата револуционерна кариера убил стотина луѓе, означени од него и од историското ВМРО како политички противници или предавници на нацијата. Толкуван од историчарите како симбол на спроведување на правдата на ВМРО и инструментализиран за политички цели, споменикот пред судската палата предизвика сериозни реакции за изборот, мотивите и начинот на неговото славење.
Според Тодоров, селективното паметење може да придонесе насилството да се прифаќа како оправдано кога се врши во име на нацијата или државата. Тој предупредува дека ова не значи оти современото насилство директно произлегува од историските наративи, туку дека начинот на кој се толкува минатото влијае врз вредностите што општеството ги промовира.
Затоа, целосното претставување на историските личности, вклучително и нивните морално проблематични постапки, е важно за градењето критички однос кон минатото и за спречување на нормализацијата на политичкото, етничкото и родово заснованото насилство.
Извор: Петар Тодоров, колумна „Може ли историјата да го оправда насилството?“, „Призма“ – БИРН Македонија.

