Државата наплаќа повеќе ДДВ, а на фирмите им враќа помалку – каде се 90 милиони евра?

Наплатата на данокот на додадена вредност расте, но средствата што државата им ги враќа на компаниите се намалуваат втора година по ред. Во 2025 година повратот бил за речиси 18,4 милиони евра помал од претходната година, а во споредба со 2023 разликата достигнува речиси 90 милиони евра. Дали компаниите имаат помали побарувања или дел од парите остануваат подолго во државната каса?

Македонската економија се соочува со необичен даночен тренд: државата наплатува сè повеќе данок на додадена вредност, но износот што им го враќа на компаниите се намалува.

Најновите податоци од годишниот извештај на Управата за јавни приходи за 2025 година покажуваат дека на компаниите им биле вратени 540,2 милиони евра по основ на ДДВ.

Една година претходно повратот изнесувал 558,6 милиони евра, а во 2023 година достигнувал 629,8 милиони евра.

Тоа значи дека за само две години годишниот износ на повратот се намалил за приближно 89,6 милиони евра.

Во исто време, наплатата на данокот расте, што го отвора прашањето дали промената произлегува од реално намалени побарувања на компаниите, засилени даночни контроли или одложени исплати.

За две години повратот се намалил за повеќе од 14 проценти

Според податоците објавени во годишниот извештај на УЈП, повратот во 2025 година е намален за 1,13 милијарди денари, односно 3,29 проценти во споредба со 2024 година.

Но, кога ќе се погледне подолгиот период, промената е уште повпечатлива.

Од 629,8 милиони евра во 2023 година, повратот се намалил на 558,6 милиони евра во 2024, а потоа на 540,2 милиони евра во 2025 година.

Намалувањето за две години изнесува приближно 14,2 проценти.

Овој тренд е значаен бидејќи повратот на ДДВ е дел од нормалното функционирање на даночниот систем, а не посебна субвенција што државата доброволно им ја доделува на компаниите.

Зошто овие пари се важни за фирмите?

Кога компанијата набавува суровини, машини, опрема или услуги, во одредени случаи плаќа влезен ДДВ што има право да го одбие од својата даночна обврска.

Доколку признаениот влезен ДДВ е повисок од данокот што треба да го уплати, се појавува износ за поврат, согласно законските правила.

За компанијата тоа се средства што може да ги користи за секојдневно работење.

Навременото враќање на ДДВ е особено важно за производствените и извозно ориентираните компании, кои често имаат значителни набавки и инвестиции.

Доколку повратот доцни, фирмата може да се соочи со недостиг од ликвидност, иако на хартија има побарување од државата.

Тоа може да создаде потреба од краткорочни кредити, дополнителни каматни трошоци или одложување на планираните инвестиции.

Помал поврат не мора да значи дека државата доцни

Сепак, бројките за исплатениот поврат не можат самостојно да докажат дека државата задржува средства што требало да им ги врати на компаниите.

Повратот може да се намали и поради промени во структурата на стопанството, помали инвестиции, поинаква динамика на набавките или намалување на износите што фирмите ги пријавуваат за враќање.

Затоа за целосна оценка се неопходни уште неколку информации.

Колкав износ на поврат побарале компаниите во 2025 година? Колкав дел од барањата бил одобрен? Колку средства останале доспеани, но неисплатени на крајот од годината? И колкав е просечниот период од поднесување на барањето до исплатата?

Токму овие показатели би покажале дали намалувањето на повратот е резултат на нормални економски движења или на административни и финансиски ограничувања.

Даночните контроли и сомневањата за злоупотреби

Министерството за финансии претходно објаснуваше дека дел од исплатите се предмет на дополнителни проверки поради сомневања за злоупотреби на механизмот за поврат на ДДВ.

Според институционалните објаснувања, контролите се насочени кон компании што даночниот систем ги означува како ризични.

Проверките се важен инструмент за спречување даночни измами и заштита на јавните приходи.

Но, истовремено, деловната заедница има интерес проверките да бидат навремени, предвидливи и да не создаваат непотребни застои кај компаниите што законски имаат право на поврат.

Во септември 2025 година, Министерството за финансии соопшти дека повратот на ДДВ кон стопанството се реализира и дека тоа може да се провери преку трезорските податоци.

Останува, сепак, потребата за поцелосна статистика за доспеаните побарувања и времетраењето на постапките.

Колку државата им должи на компаниите?

Ова е прашањето на кое објавените годишни податоци не даваат доволно јасен одговор.

Разликата од речиси 90 милиони евра меѓу исплатениот поврат во 2023 и 2025 година не претставува автоматски долг на државата кон компаниите.

За да се утврди евентуален долг, неопходни се податоци за реалните, доспеани и неисплатени обврски.

Но, токму недостигот од ваква информација ја ограничува можноста јавноста да процени дали системот за поврат функционира навремено.

За стопанството според економистите не е доволно државата да има добра даночна наплата. Подеднакво важна е предвидливоста на исплатите и сигурноста дека средствата што законски им припаѓаат на компаниите ќе бидат вратени во предвидениот рок.

Затоа намалувањето на повратот втора година по ред бара поопширно институционално објаснување: дали фирмите бараат помалку ДДВ или исплатите не ја следат динамиката на нивните побарувања?

Одговорот на ова прашање е важен не само за јавните финансии, туку и за ликвидноста, инвестициите и конкурентноста на македонските компании.