Skip to content
Македонската и српската Народна банка уште во 2008 година потпишале меморандум што предвидува меѓусебно известување без одлагање за банкарски ризици, сериозни супервизорски мерки и настани што можат да ја загрозат стабилноста на банките со прекугранично присуство. Документот, до кој дојде „Рацин.мк“, предвидува размена на значајни информации и без претходно барање. По одземањето на дозволата на Алта банка во Србија и воведувањето привремена администрација во Македонија, се отвора прашањето кога двата регулатора дознале за проблемите и дали ги искористиле механизмите предвидени во договорот.
Додека јавноста во Македонија ги следеше уверувањата за стабилноста на Алта банка АД Битола, српскиот банкарски регулатор веќе спроведувал супервизорски активности поврзани со ликвидноста на нејзиниот мнозински сопственик во Белград.
На 31 октомври беше објавено одземањето на дозволата на српската Алта банка, а само еден ден подоцна македонската Народна банка воведе привремена администрација во банката во Битола.
Но, документите до кои дојде „Рацин.мк“ отвораат прашање што досега остана во сенка на јавната расправа: како функционирала размената на информации меѓу двата регулатора пред кризата?
Имено, македонската и српската Народна банка имаат потпишано меморандум за соработка во областа на банкарската супервизија, кој изречно предвидува меѓусебно известување за ризици, значајни промени во работењето на банките и преземени супервизорски мерки.
Документот е потпишан во мај 2008 година, од тогашните гувернери Петар Гошев и Радован Јелашиќ.
Во неговите завршни одредби е наведено дека стапува во сила и станува обврзувачки со потпишувањето од двете страни.
Известување без одлагање за ризици што можат да ја загрозат стабилноста
Најзначајната одредба се наоѓа во точка 8.1 од меморандумот.
Таа предвидува дека двата супервизорски органа меѓусебно се известуваат без одлагање за секој настан што може да ја загрози стабилноста на банка со прекугранично присуство во другата држава.
Во документот се наведени и конкретни примери за такви настани: почетна фаза на криза, сериозни прекршувања на банкарските прописи, пад на капиталната адекватност под пропишаниот минимум, работење што ги загрозува интересите на депонентите и други информации од сериозна природа.
Оваа одредба е особено значајна поради официјалното соопштение на Народната банка на Србија, во кое се наведува дека пред одземањето на дозволата на Алта банка биле спроведувани супервизорски активности за подобрување на ликвидноста.
Српскиот регулатор соопшти дека било утврдено значително влошување на финансиската состојба на банката, како и ризик од натамошно влошување на нејзината ликвидност.
Тоа значи дека одлуката за одземање на дозволата не била донесена без претходни супервизорски активности.
Она што не е јавно разјаснето е кога започнале тие активности, какви ризици биле идентификувани и дали за нив била известена македонската Народна банка.
Договорот предвидува размена на информации и без претходно барање
Уште поконкретна е точка 8.4 од меморандумот.
Во неа е наведено дека размената на информации меѓу двата регулатора треба да се врши во писмена форма, без претходно барање и без неоправдано одлагање.
Ова е важна разлика.
Договорот не ја ограничува соработката само на ситуации кога едната централна банка официјално ќе побара информации од другата.
Напротив, предвидува размена на значајни информации и без претходно барање, како и разговори за банки со прекугранично присуство и организирање состаноци кога тоа е потребно за решавање супервизорски проблеми.
Во точка 1.1 дополнително е предвидено дека размената на информации опфаќа релевантни супервизорски факти и значајни случувања што можат негативно да влијаат врз банкарските институции надгледувани од другиот регулатор.
Оттука произлегува едно од клучните прашања во случајот Алта банка.
Доколку српската Народна банка располагала со информации за сериозно влошување на ликвидноста на сопственикот на македонската банка, дали тие информации биле оценети како релевантни за македонскиот регулатор?
И доколку биле, кога биле доставени?
Посебна одредба и за одземање банкарска дозвола
Меморандумот содржи и посебна одредба за известување при преземање супервизорски мерки.
Во точка 8.2 е предвидено регулаторите меѓусебно да се известуваат за административни санкции и други мерки преземени во рамките на нивните надлежности, доколку информациите, според нивната процена, се значајни за другиот супервизор.
Меѓу мерките изречно се наведуваат ограничување или одземање овластувања, промени во управувачките органи, воведување принудна администрација, одземање дозвола и други сериозни супервизорски мерки.
Оваа одредба добива особено значење во контекст на одлуката за одземање на дозволата на Алта банка во Србија.
Договорот е потпишан пред 18 години
Меморандумот е потпишан во мај 2008 година во Тирана, од тогашните гувернери Петар Гошев и Радован Јелашиќ.
Во документот е наведено дека неговата цел е да овозможи соработка при прекугранична банкарска супервизија, размена на информации и подобро извршување на надзорните функции на двете централни банки.
Во завршниот дел е предвидено меморандумот да стапи во сила со потпишувањето.
Исто така, се наведува дека неговите одредби продолжуваат да важат сè додека една од страните не побара престанок, при што е предвиден рок од 30 дена по писменото известување.
Документот, според тоа, не содржи однапред утврден датум на истекување.
Од строги проверки до привремена администрација за три дена
Хронологијата на случувањата дополнително ја нагласува важноста на размената на информации.
На 29 октомври 2026 година, во емисијата „Само интервју“ на Канал 5, премиерот Христијан Мицкоски беше прашан за Алта банка и за претходните обвинувања во врска со преземањето на Стопанска банка Битола.
„Не знам дали е сè во ред, но за да дојде во Македонија банка, има таков клиринг-процес во рамките на Народната банка“, изјави Мицкоски.
Премиерот се повика на проверките што ги спроведува Народната банка при влезот на банкарски капитал во Македонија.
Но, проверките при преземањето на банка се само еден дел од регулаторниот надзор.
Другиот е континуираното следење на ризиците, вклучително и оние што можат да произлезат од финансиската состојба на значајниот сопственик.
На 31 октомври Народната банка на Србија јавно соопшти дека на Алта банка ѝ е одземена дозволата за работа.
Истиот ден Алта банка АД Битола ги уверуваше клиентите дека е ликвидна и дека продолжува со редовно и непречено работење.
Банката нагласи дека е самостојно правно лице, регистрирано во Македонија, кое работи под непосредна супервизија на македонската Народна банка.
Меѓутоа, на 1 ноември гувернерот Трајко Славески соопшти дека Извршниот одбор на Народната банка донел решение за воведување привремена администрација во Алта банка АД Битола.
Славески нагласи дека мерката не е последица на нарушена финансиска состојба на македонската банка, туку на одземањето на дозволата на нејзиниот мнозински сопственик во Србија.
Истовремено беа воведени ограничувања за располагањето со средствата на клиентите.
Така, во рок од три дена јавноста слушна уверувања за строгите проверки, соопштение за непречено работење на банката и одлука за воведување привремена администрација.
Овие настани не докажуваат дека македонскиот регулатор задоцнил со реакцијата.
Но, ја прават особено важна хронологијата на супервизорските информации што биле достапни пред одземањето на дозволата во Србија.
Финансиските резултати во Македонија веќе покажувале влошување
Покрај случувањата во Србија, финансиските извештаи на Алта банка АД Битола покажуваат дека во претходниот период имало значителни промени во нејзиното работење.
Според годишните финансиски податоци, банката во 2024 година остварила нето-добивка од приближно 163,2 милиони денари.
Во 2025 година добивката се намалила на околу 40,6 милиони денари, што претставува пад од приближно 75 проценти.
Во првите девет месеци од 2026 година, според објавените неревидирани резултати, банката пријавила загуба од околу 48,6 милиони денари, односно речиси 800.000 евра.
Во истиот период претходната година имала добивка од околу 49,2 милиони денари.
Овие показатели сведочат за влошување на профитабилноста, но сами по себе не докажуваат проблем со ликвидноста или капиталната адекватност.
Напротив, при воведувањето на привремената администрација, гувернерот Славески нагласи дека македонската банка е високо капитализирана, ликвидна и ги исполнува супервизорските стандарди.
Затоа финансиските резултати не можат да се користат како доказ дека Народната банка морала порано да интервенира.
Тие, сепак, претставуваат дополнителен контекст за процената на ризиците во периодот кога се влошувала состојбата кај српскиот сопственик.
Што знаела Народната банка пред одземањето на дозволата во Србија?
Со откривањето на меморандумот, прашањето за постапувањето на македонската Народна банка добива поконкретна основа.
Веќе не станува збор само за тоа дали регулаторот требало да ја следи состојбата на странскиот сопственик.
Документот покажува дека двете централни банки воспоставиле механизам за размена на информации за значајни супервизорски ризици, преземени мерки и настани што можат да ја загрозат стабилноста на банки со прекугранично присуство.
Но, за да се оцени како функционирал тој механизам во случајот Алта банка, неопходно е да се утврдат неколку конкретни факти.
Кога Народната банка на Србија првпат идентификувала сериозни проблеми со ликвидноста на Алта банка?
Дали тие информации биле доставени до македонската Народна банка пред одземањето на дозволата?
Доколку биле доставени, кога се случило тоа и каква процена направил македонскиот регулатор?
Дали српската Народна банка ја известила македонската за претходно преземените супервизорски мерки?
И дали воведувањето привремена администрација во Македонија било предизвикано од нови информации што претходно не биле достапни?
Одговорите на овие прашања се неопходни за да се оцени дали институционалната реакција била навремена.
Договорот предвидува известување, но јавноста не знае кога тоа се случило
Оригиналниот меморандум потврдува дека Македонија и Србија уште пред осумнаесет години воспоставиле правила за соработка во банкарската супервизија.
Меѓу нив се известување без одлагање за сериозни ризици, размена на информации без претходно барање и координација при супервизорски проблеми.
Документот сам по себе не докажува дека во случајот Алта банка некоја институција ја прекршила својата обврска.
За тоа би биле потребни дополнителни информации за важноста и применливоста на договорот, како и за конкретните известувања разменети меѓу двата регулатора.
Но, неговата содржина отвора прашање што е од непосреден јавен интерес.
Ако двете централни банки имале договор да разменуваат значајни информации без претходно барање и без одлагање, кога македонската Народна банка дознала за проблемите кај српскиот сопственик на Алта банка?
И дали пред 1 ноември располагала со информации врз основа на кои можела да ги процени ризиците за банката во Битола?
Договорот постои. Механизмите за известување се документирани. Она што засега недостига е хронологијата што би покажала како тие биле применети во деновите пред кризата.
