Skip to content
Власта ја подготвува јавноста за интервенција во вториот пензиски столб, внимателно избирајќи ги зборовите. Наместо укинување се зборува за „реконструкција“, наместо за преземање на акумулираниот капитал се најавува поголема слобода на избор. Но меѓу можностите што се разгледуваат е осигурениците да се вратат во државниот фонд. Тоа отвора основа за сомнеж дека, под ветувањето за подобри пензии, се создава пат за постепено префрлање на приватните пензиски заштеди во ПИОМ.
Општа национализација не е објавена. Премиерот Христијан Мицкоски претходно негираше дека Владата најавила укинување на вториот столб. Сепак, министерот Ѓоко Велковски јавно потврди дека работни групи го анализираат системот и зборуваше за можност осигурениците да избираат меѓу останување во двата столба и осигурување само во првиот. Значи, интервенцијата веќе е предмет на владини анализи, а не само тема на шпекулации.
Политичката опасност е крупната промена да се спроведува постепено, преку одделни категории осигуреници, административни постапки и привидно технички решенија. Така, јавноста би можела да го согледа целиот ефект дури откако значаен дел од средствата ќе биде префрлен.
Известувањата за членовите со бенефициран стаж покажуваат како функционира веќе постоечкиот механизам. За опфатените осигуреници е предвидено писмено изјаснување за продолжување на членството до 20 јануари 2027 година. Ако изјавата не биде доставена, членството престанува, средствата се префрлаат во ПИОМ и индивидуалната сметка се затвора.
Токму тука „слободата на избор“ мора да се испита највнимателно. Недоставена изјава може да значи недоволна информираност, пропуштен рок или неразбрана постапка. Од тоа, сепак, произлегува промена на осигурувањето за остатокот од работниот век. Државата има обврска да обезбеди јасна споредба на правата и очекуваните пензии, наместо да се потпира врз административната пасивност на граѓаните.
Вистински доброволен и информиран премин е различен од присилно преземање на заштедите. Затоа секој предлог за поширок „избор“ мора да покаже како ќе се спречат притисоци, еднострано информирање и автоматски префрлања што осигуреникот не ги разбрал.
Финансискиот интерес на државата е очигледен. Според МАПАС, задолжителните пензиски фондови на 27 октомври управувале со 218,01 милијарда денари, односно околу 3,5 милијарди евра. Ден подоцна во нив биле евидентирани речиси 644.000 членови. Тоа е капитал акумулиран за идните пензии на огромен број граѓани.
Истовремено, ПИОМ зависи од големи буџетски трансфери. Според податоците што директорот Никола Мемов ги изнесе во септември, за 2026 година се планирани околу 64 милијарди денари, нешто над една милијарда евра. Во тој износ, покрај недостигот за пензии, влегуваат и здравственото осигурување на пензионерите и преносите кон вториот столб.
За влада што се соочува со постојан притисок врз буџетот, можноста дел од пензискиот капитал да премине во државниот систем е силно искушение. Повеќе средства и придонеси во ПИОМ би ја намалиле непосредната потреба од буџетска поддршка. Таквиот ефект лесно може политички да се претстави како успешно стабилизирање на фондот.
Но при масовно враќање на осигурениците, државата би презела и поголема обврска за нивните идни пензии. Токму таа обврска може да остане потисната во јавната расправа, додека вниманието се насочува кон парите што би пристигнале веднаш.
Затоа пресметката мора да продолжи и по годините во кои Владата би покажувала помали трансфери. Треба да се види што ќе се случува кога денешните осигуреници ќе се пензионираат и колкав дополнителен товар ќе преземат идните работници и даночни обврзници.
Постои и важна пречка за претставата дека државата може едноставно да располага со 3,5 милијарди евра готовина. Голем дел од средствата веќе е вложен во државни обврзници. Државата ги добила парите кога обврзниците биле купени и за возврат презела обврска да ги врати со камата.
Вториот столб има слабости за кои мора отворено да се зборува. Осигурениците имаат право да бараат повисоки реални приноси, пониски надоместоци и подобро управување со ризиците. Ниските плати, прекините во стажот и кратките периоди на уплати, исто така, ја ограничуваат идната пензија. Но префрлањето на заштедата во ПИОМ само по себе не ги отстранува овие проблеми.
Власта има обврска да докаже дека предложената промена ја подобрува положбата на осигуреникот. Незадоволството од очекуваната пензија не смее да се користи за создавање недоверба кон индивидуалното штедење, додека буџетскиот интерес од неговото напуштање останува во втор план.
Во анализите мора да се земат предвид и веќе направените промени во приходите. Според УЈП, за платите од јули до декември 2026 година пензискиот придонес е зголемен на 19,9 отсто, со истовремено намалување на придонесот за невработеност на 0,1 отсто. Ефектот од таа прераспределба треба да биде јавно прикажан пред да се бараат нови интервенции во заштедите.
Искуството на Унгарија покажува зошто еднократниот прилив заслужува посебна претпазливост. По преземањето на средствата од вториот столб, ММФ во 2011 година забележа дека трансферот овозможува подобро буџетско салдо и намалување на долгот, додека основната фискална состојба се влошува. Изрази загриженост и за користењето дел од средствата за тековни расходи.
Затоа критиката кон владиниот пристап мора да биде насочена кон суштината. Јавното уверување дека нема укинување не е доволно додека истовремено се разгледуваат решенија што можат постепено да го намалуваат вториот столб. Владата треба да објави споредбени долгорочни пресметки, јасна заштита на стекнатите права и точни правила за секој можен пренос.
Без тие гаранции, „реконструкцијата“ остава отворен пат пензиската реформа да се претвори во постепено државно преземање на заштедите. Токму тој ризик бара јавна расправа сега, додека решенијата се подготвуваат.
Пензионерот што ќе ја чека својата исплата во 2045 година нема да има корист од денешниот политички успех ако зад него останале потрошена заштеда и поголема државна обврска. Владата мора да покаже како ќе ја обезбеди неговата пензија, пред да побара неговите пари да преминат во ПИОМ.
