Skip to content
Деца нападнати на улица, жени кои бараат заштита од насилство, полициски билтени со нови пријави и трагедии што ја потресуваат јавноста. Македонија повторно се соочува со прашањето колку ефикасно институциите го спречуваат насилството. Општеството реагира кога ќе добие потресна вест за уште една жртва, но што прави државата пред да се случи ужасот?
Последниот случај во Богданци, каде што беа пронајдени мртви 17-годишна девојка и нејзиниот 21-годишен партнер, повторно го отвори прашањето за институционалната заштита. Особено загрижува фактот што на трагедијата ѝ претходеле пријави за насилство и закани.
Според информациите од МВР, уште на 1 октомври таткото на девојката пријавил дека неговата малолетна ќерка била физички нападната и дека партнерот ѝ се заканувал по живот. На 16 октомври била поднесена и пријава за загрозување на сигурноста, а во граѓанска постапка биле определени мерки за заштита од семејно насилство.
На 3 ноември двајцата беа пронајдени мртви. Обвинителството соопшти дека првичните индиции упатуваат на убиство и самоубиство, но дека околностите допрва треба целосно да се испитаат.
Овој случај отвора прашање кое не може да заврши само со утврдување на причините за смртта: дали институциите правилно го процениле ризикот, дали ги следеле изречените мерки и дали постоела можност трагедијата да биде спречена?
Државата знаела дека системот има слабости
Проблемите во институционалната заштита не се нови, ниту се непознати за државата.
Уште во август 2025 година, Државниот завод за ревизија утврди дека мерките и активностите на институциите не обезбедуваат доволно ефикасна превенција, поддршка и заштита на жените жртви на родово базирано и семејно насилство.
Ревизорите констатирале дека од 52 предвидени активности за спроведување на Истанбулската конвенција биле целосно реализирани само 22, додека 20 не биле реализирани, а 10 биле делумно спроведени.
Особено загрижувачки се податоците за капацитетите за заштита. Наместо потребните 184 легла во засолништа за жртви на насилство, државата имала само 67. Од потребните 19 советувалишта биле воспоставени 11, а дел од постојните капацитети воопшто не функционирале.
Тоа значи дека проблемот не е само во законите, туку и во реалната можност жртвата да добие помош, безбедно сместување и поддршка кога ќе одлучи да го пријави насилството.
Закони се најавуваат, трагедиите продолжуваат
По претходните случаи на тешко насилство врз жени, во март годинава беше формирана работна група за итни законски измени и зајакнување на заштитата.
Во август биле предложени измени на Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејно насилство, но според Националната мрежа против насилство врз жени, тие сè уште не се донесени.
По трагедијата во Богданци, организацијата побара итна и независна истрага за постапувањето на институциите, но и одговор од Владата и Собранието за одложените законски измени.
Прашањето е колку од најавените мерки навистина се спроведени и дали институциите располагаат со механизми што овозможуваат навремено да препознаат опасност, наместо да реагираат дури откако ќе се случи најлошото.
Насилството не завршува зад затворени врати
Во меѓувреме, пријавите за физички напади врз малолетници, насилство во семејствата и закани продолжуваат да се појавуваат во полициските билтени.
Нападите врз деца на улица и меѓу врсници дополнително го отвораат прашањето за превенцијата, улогата на училиштата, центрите за социјална работа, родителите и полицијата.
Семејното, партнерското и врсничкото насилство имаат различни причини и бараат различни механизми за заштита. Но, заедничко е прашањето дали институциите навремено ги препознаваат предупредувачките знаци и дали реагираат пред насилството да ескалира.
За да се утврди дали насилството е во пораст, потребни се споредливи официјални податоци за подолг период. Сепак, и без таква статистичка потврда, зачестеното присуство на вакви случаи во јавноста отвора сериозни прашања за превенцијата и безбедноста.
Пријавата мора да значи заштита, не само евиденција
Граѓанските организации со години ги охрабруваат жртвите да не молчат и да го пријавуваат насилството. Но, пријавувањето е само првиот чекор. По него мора да следуваат проценка на ризикот, навремени мерки и координирано постапување на сите надлежни институции.
Одговорноста на државата не започнува кога ќе се случи убиство, ниту завршува со соопштение во кое се осудува насилството.
Таа започнува со првата пријава, првата закана, првиот сигнал дека нечија безбедност е загрозена.
Општеството реагира со протести, солидарност и јавен притисок по секоја трагедија. Но, државата има обврска да реагира многу порано, кога сè уште има време да се спречи најлошото. Зашто зад секоја пријава стои човек кој побарал помош, зад секоја закана стои страв, а зад секоја ненавремена реакција може да остане згаснат живот.
