Skip to content
Илјадници имиња се појавија од архивите на комунистичките тајни служби во Унгарија. Меѓу нив се поранешни министри, високи политичари, претставници на судството и познати јавни личности. Откритијата, направени 36 години по падот на режимот, веќе предизвикаа остри реакции, обвинувања и закани со тужби.
На 4 ноември, владата на премиерот Петер Маѓар стави на располагање на јавноста десетици илјади документи за регистрација на соработници на репресивниот апарат што дејствуваше пред демократските промени во 1989-1990 година.
Декласифицирањето на архивите, одложено повеќе од три децении, открива врски меѓу комунистичките служби и поединци кои подоцна држеле клучни позиции во демократска Унгарија.
Меѓу најзначајните имиња се поранешниот министер за надворешни работи Јанош Мартони, поранешниот министер за финансии Жигмонд Јарали, судијата на Уставниот суд Андраш Пати, поранешниот заменик-претседател на Парламентот Шандор Лежак и долгогодишниот градоначалник на Капошвар Кароли Сита, објавија унгарските весници 444, 24.hu и Телекс.
Министрите на Орбан во комунистичките контраразузнавачки евиденции
Јанос Мартони, кој ја водеше унгарската дипломатија за време на првата и втората влада на Виктор Орбан, се појавува во електронските евиденции на комунистичката Државна безбедност под псевдонимот „Магасди“.
Според документите, тој бил регистриран во Одделот III/II на Министерството за внатрешни работи, кој е одговорен за контраразузнавање.
Името на Мартони во минатото се поврзуваше со службите. Сепак, тој негираше дека потпишал декларација за соработка, пишувал пријави или примал надомест.
Друг висок функционер од првата влада на Орбан, поранешен министер за финансии, а подоцна и гувернер на Унгарската централна банка, Жигмонд Јараи, се појавува во архивите под псевдонимот „Бихари“.
Јараи, кој го водеше Министерството за финансии помеѓу 1998 и 2000 година, а потоа и централната банка до 2007 година, призна дека имал ограничена соработка со службите во минатото.
Тој рече дека првично одбил регрутирање, но по повторен притисок се согласил да му достави на Министерството за внатрешни работи извештаи за меѓународната перцепција на Унгарија по неговите патувања во странство.
Меѓу новооткриените имиња е и поранешниот гувернер на централната банка, Ѓерѓ Сурани, кој бил регистриран под псевдонимот „Ото“. Документите не утврдуваат дали тој всушност им пренесувал информации на службите.
Еден од најзначајните случаи се однесува на сегашниот уставен судија, Андраш Пати, кој претходно беше претседател на Националната изборна комисија.
Според неговата објавена регистрациска карта, на 5 август 1988 година, Пати бил регистриран како таен агент на единицата III/III, која се занимавала со внатрешнополитички надзор.
Документите го содржат псевдонимот „Мартон Кочиш“, а областа на дејствување е надзор на младинската средина.
Информациите за неговото присуство во архивите досега не биле јавно познати.
Унгарскиот уставен суд реагираше на откритијата, нагласувајќи дека појавувањето на името на активен уставен судија во таков документ не може да се игнорира.
Институцијата објави дека ќе изрази конечен став откако ќе ги разјасни сите околности.
Поранешниот сојузник на Орбан се заканува со тужба
Меѓу имињата е и Шандор Лежак – основач на Унгарскиот демократски форум, долгогодишен сојузник на Фидес и поранешен заменик-претседател на парламентот.
Лежак, кој остана пратеник до април 2026 година, е наведен во електронската база на податоци на комунистичките служби, но досега нема доволно документи за да се разјасни природата на неговите можни контакти со нив.
Тој категорично ги отфрли обвинувањата дека бил соработник.
„Не бев агент, ме следеа“, рече Лежак и предупреди дека ќе бара правна одговорност од оние што ги шират спротивните тврдења.
Скандалот го погоди и Кароли Сита, долгогодишниот градоначалник на Капошвар, кој е поврзан со партијата на Орбан.
Според документите за регистрација, тој бил регрутиран во 1980 година под псевдонимот „Петар Кракус“ и бил вклучен во контраразузнавачкиот систем.
Сита негираше дека е агент и рече дека не повредил никого.
Името на поранешниот европратеник од Фидес, Антонио де Блазио, исто така е присутно во архивите. Неговата регистрациска карта е од јануари 1985 година, кога бил наставник. Дадениот псевдоним е „Антал Магас“.
Од достапниот документ не може да се утврди дали извршувал вистински агентски активности.
Историска одлука 36 години по падот на комунизмот
Отворањето на архивите беше едно од изборните ветувања на Петер Маѓар, кој во април го заврши долгогодишното владеење на Виктор Орбан.
Владата избра симболичен датум – 4 ноември, кога поминаа 70 години од советската воена интервенција со која брутално беше задушена Унгарската револуција од 1956 година.
„По 36 години, конечно исполнуваме едно од главните ветувања за промената на режимот во 1990 година“, рече Маѓар на презентацијата на архивите.
Според премиерот, продолженото ограничување на пристапот до документи создаде можности за политички притисок, уцена и манипулација.
Новата електронска база на податоци објави картички за регистрација на соработници, дневници за регрутирање и податоци од магнетни медиуми што содржат информации за приближно 58.000 луѓе.
Секој граѓанин сега може да пребарува по име и псевдоними на агенти.
Сепак, откритијата имаат значителни ограничувања.
Историчарите предупредуваат дека самото присуство во архивите не докажува дека некое лице всушност соработувало со комунистичките служби или пренесувало информации за други граѓани.
Некои од записите содржат нецелосни податоци, некои луѓе биле подложени на притисок или уцена, а значителен дел од оригиналните документи биле уништени пред падот на режимот.
Владата планира да објави приближно 10.000 зачувани досиеја за регрутирање до 25 февруари 2027 година, што може да обезбеди дополнителни информации за околностите околу поединечните случаи.
Името на Орбан не е пронајдено во објавените архиви
И покрај гласините што се појавија пред декласификацијата, името на поранешниот премиер Виктор Орбан не е пронајдено во досега објавените документи.
Во исто време, името на поранешниот премиер Петер Медеси, чија работа за комунистичките служби предизвика политички скандал уште во 2002 година, не се појавува во евиденцијата.
Според историските проценки, во текот на децениите комунистичко владеење, унгарските служби користеле мрежа од приближно 150.000 информатори, но документите се зачувани само за дел од нив.
Објавувањето на имињата на министри, политичари и претставници на државните институции повторно го поставува прашањето до кој степен Унгарија успеала да раскине со наследството на комунистичкиот систем.
Повеќе од три децении по демократските промени, земјата почнува јавно да ги разјаснува односите меѓу поранешниот репресивен апарат и дел од политичката елита што ги изгради своите кариери по 1989 година.
