Skip to content
Европската комисија констатира дека јавните набавки се без напредок, буџетскиот дефицит се зголемува, капиталните инвестиции се реализираат под планот, а државната помош за компаниите нема доволно јасни развојни цели. Зад економскиот раст остануваат слабата продуктивност, ограничената конкуренција и институции кои не успеваат да ги искористат ни расположливите европски средства.
Речиси секој трет тендер во Македонија во 2025 година имал само еден понудувач. Истата година биле реализирани само 64,6 отсто од ревидираниот план за капитални расходи. Во 2026 година Владата го зголемила планираниот буџетски дефицит од 3,5 на 4,1 отсто од БДП. Три показатели што откриваат како функционира државното трошење: слаба конкуренција при доделувањето договори, потфрлање кај инвестициите и сè поголема потреба од финансирање на буџетскиот минус.
Во извештајот на Европската комисија за 2026 година, јавните набавки се оценети со „нема напредок“, а функционирањето на пазарната економија со „ограничен напредок“. Препораките од претходната година во областа на набавките останале неспроведени.
Оценките ја доведуваат во прашање ефикасноста на владината економска политика. Растот на економијата не е спорен, но податоците покажуваат дека државата не успева да го претвори зголеменото трошење во пропорционално поголеми инвестиции, продуктивност и конкурентност.
Тендерите се распишуваат, но конкуренцијата не доаѓа
Според деталниот дел на извештајот, 33,9 отсто од тендерите во 2025 година имале само една понуда. Поништени биле 28,7 отсто од постапките, додека електронските аукции биле користени кај 22 отсто од огласите, значително под целта од 40 отсто.
Економски најповолната понуда, која овозможува покрај цената да се оценуваат и квалитетот и други релевантни критериуми, се користела само кај шест отсто од договорите, односно кај 4,8 отсто од нивната вредност.
Ваквата структура на набавките поставува две прашања: зошто толку многу компании не учествуваат на државните тендери и дали институциите навистина ја добиваат најдобрата вредност за потрошените пари?
Една понуда не е доказ за корупција. Но кога речиси третина од постапките завршуваат без вистински натпревар меѓу понудувачите, исчезнува еден од главните механизми што треба да ја заштити државата од неоправдано високи цени.
Проблемот дополнително се продлабочува со слабата контрола. Европската комисија наведува дека институциите недоволно постапуваат по извештаите за предупредувачки сигнали во набавките, а капацитетите за откривање судир на интереси, неправилности и измами остануваат недоволни.
Притоа, измените на Кривичниот законик од јануари 2026 година, според Комисијата, не ја отстраниле штетата од измените во 2023 година. Повторно воведената злоупотреба при јавни набавки има потесен опфат и не ги покрива сите сериозни форми на манипулација во тендерските постапки.
Тоа е особено проблематична комбинација: ограничена конкуренција при трошењето и недоволно силни механизми за откривање и санкционирање злоупотреби.
Капиталните инвестиции се кратат, тековните трошоци растат
Во 2025 година реализацијата на капиталните расходи достигнала само 64,6 отсто, и тоа во однос на веќе ревидираниот план. Планираните капитални расходи биле намалени за 6,6 отсто, додека тековните биле зголемени за три отсто.
Овде се гледа разликата меѓу буџетските најави и реалното инвестирање. Владата може да планира високи капитални расходи, но нивниот економски ефект се појавува дури кога проектите ќе бидат реализирани.
Нереализирана инвестиција значи одложена инфраструктура, одложена модернизација и изгубена можност за зголемување на продуктивноста.
Во исто време, со ребалансот во јули 2026 година целниот дефицит е зголемен од 3,5 на 4,1 отсто од БДП. Фискалната консолидација повторно е одложена, а целта дефицитот да се сведе на три отсто е поместена за 2028 година.
Европската комисија предупредува дека ад хок зголемувањата на платите и пензиите го намалуваат просторот за други расходи и придонесуваат за инфлациските притисоци.
Повисоките плати и пензии ја поддржуваат потрошувачката, но ако не се придружени со раст на продуктивноста, инвестициите и домашното производство, нивниот ефект врз долгорочниот економски развој останува ограничен.
Така државата го зголемува дефицитот, а истовремено не ги реализира ни инвестициите што самата ги планирала.
Кој го мери ефектот од 250 милиони евра кредити за фирмите?
Кредитната линија од 250 милиони евра од Унгарија е уште една точка на која Европската комисија ја проблематизира економската политика.
Кредитите за компаниите се одобруваат со каматна стапка од 1,9 отсто, додека разликата до пазарната камата ја субвенционира буџетот. Во извештајот се наведуваат околу 3,8 милиони евра за таа намена.
Но Комисијата констатира дека целта на мерката останува нејасна бидејќи кредитите не се насочени кон конкретна индустрија.
Со други зборови, државата обезбедува поевтино финансирање, но нема доволно јасно утврдени секторски приоритети врз основа на кои може да се оцени развојниот ефект.
Колку од средствата ќе создадат нови производствени капацитети? Колку ќе ја зголемат извозната конкурентност? Колку ќе придонесат за технолошка модернизација?
Без јасни цели и јавно мерливи резултати, поволната камата сама по себе не може да биде доказ за успешна индустриска политика.
Комисијата оценува дека мерките за поддршка на бизнисот се расцепкани меѓу институции, се преклопуваат и недоволно се анализира нивниот ефект. Забележува и недостиг од доволно објективни и транспарентни практики при доделувањето инвестициска поддршка.
Оттука, проблемот не е само колку пари се насочуваат кон стопанството, туку како се избираат корисниците, што се бара од нив и кој проверува дали јавната поддршка дала резултат.
Изгубени приходи и податоци во Министерството за економија
Во делот за индустриската политика, извештајот ги пренесува и наодите на Државниот завод за ревизија за Министерството за економија.
Ревизорите утврдиле недостатоци што довеле до изгубени приходи, неповратно губење електронски податоци, непочитување рокови и недостиг на задолжителни извештаи.
Ова се конкретни пропусти во управувањето со јавните ресурси. Изгубените приходи имаат финансиски ефект, а исчезнатите електронски податоци ја отежнуваат контролата и проверката на институционалното работење.
Министерството и покрај диосегашните забелешки се уште не објаснило колкава е вредноста на изгубените приходи и кои ревизорски препораки се спроведени.
Учебници со необјаснети поскапувања и директни договори
Особено сериозен пример за проблемите со трошењето се набавките на учебници.
Европската комисија наведува слаба транспарентност, концентрација на пазарот, ограничена конкуренција и директни преговори наместо отворени постапки. Дополнително, надлежното министерство не ги објавило задолжителните ценовници.
Извештајот предупредува и на нагли, недоволно објаснети поскапувања што го зголемуваат ризикот од неефикасно трошење, злоупотреба и корупција.
Кога ценовниците не се јавно достапни, а договорите се склучуваат со ограничена конкуренција, граѓаните немаат можност да проверат дали плаќаат реална цена.
Не станува збор за утврдена корупција кај конкретен добавувач, туку за недостиг од транспарентност што би овозможила таквите ризици навремено да бидат откриени.
Македонија губи европски пари поради сопствените институции
На слабата реализација на домашните инвестиции се надоврзува и загубата на европски средства.
Европската комисија констатира дека ограничените административни капацитети веќе предизвикале значителни загуби од средствата на ИПА II, особено во транспортот и животната средина.
Предупредувањето е дека може да следуваат дополнителни загуби доколку не се подобри способноста за планирање, договарање и спроведување проекти.
Истовремено, во 2025 година биле реализирани само 47 отсто од активностите на програмата за управување со јавните финансии, а целосната примена на Органскиот закон за буџети е одложена до јануари 2028 година.
Така, Македонија истовремено има проблем со домашното буџетско трошење и со искористувањето на европските средства што веќе ѝ се ставени на располагање.
Тоа е директен трошок од институционалната неефикасност: проекти што доцнат, средства што пропаѓаат и инфраструктура што останува неизградена.
Осум години, само три процентни поени поблиску до ЕУ
Резултатите од ваквиот економски модел најдобро се гледаат во приближувањето кон европскиот животен стандард.
Според податоците наведени во извештајот, БДП по жител според стандардот на куповна моќ изнесувал 40 отсто од просекот на ЕУ во 2017 година, а во 2025 достигнал 43 отсто.
За осум години Македонија се приближила кон европскиот просек за само три процентни поени.
Дополнително, само една од четири мали компании извезува, извозот е концентриран кај мал број големи компании, а слабата продуктивност и недостигот од квалификуван кадар продолжуваат да ја ограничуваат конкурентноста.
Тоа ја покажува границата на економската политика заснована врз потрошувачка, субвенции и кредити без доволно силен инвестициски ефект.
Раст на БДП може да има и кога расте јавната или приватната потрошувачка. Но приближувањето кон европскиот животен стандард бара раст на продуктивноста, посилен извоз и инвестиции што создаваат нова вредност.
Токму тука резултатите остануваат слаби.
Извештајот на Европската комисија не покажува економија без раст, туку економија во која државното трошење не дава доволно развојни резултати.
Затоа Владата треба да одговори на многу поконкретни прашања од тоа колкав раст очекува: зошто секој трет тендер има само еден понудувач, зошто капиталните инвестиции остануваат под планот, зошто дефицитот повторно се зголемува и каде се мерливите резултати од државната поддршка за компаниите?
