Патоказот остана во Брисел

Посетата на претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен на Скопје донесе охрабрувачки политички пораки, но не и документот што би можел да се нарече патоказ за европскиот пат на Македонија. Напротив, од нејзините зборови произлегува дека патоказот допрва треба да биде подготвен – откако земјата ќе го одблокира пристапниот процес.

Разликата не е само во терминологијата. Таа ја покажува и сегашната позиција на Македонија во европскиот процес.

Фон дер Лајен во Скопје на 2 октомври порача дека „Северна Македонија припаѓа со нас во ЕУ“, но веднаш потоа го посочи клучниот чекор што, според Брисел, треба да биде направен за процесот да продолжи. Таа рече дека прво треба да се „одблокира ситуацијата“, а потоа да се дојде до патоказ за Македонија.

Тоа практично значи: не патоказ, туку услов за да стигнеме до патоказот.

Македонија е технички подготвена, политички заглавена

Тука е и најголемиот парадокс на македонскиот европски процес.

Скринингот на европското законодавство е завршен во декември 2023 година. Македонија го има поминато техничкиот дел од процесот и има подготвени документи и реформи за натамошно отворање на кластерите. Европската комисија потврдува дека скринингот за сите шест кластери е завршен.

Но, завршениот скрининг сам по себе не значи дека преговорите автоматски продолжуваат.

Клучен услов за отворањето на првиот кластер – „Фундаментални вредности“ – остануваат уставните измени предвидени со европскиот компромис од 2022 година. Станува збор за внесување на Бугарите и други заедници во Уставот.

И претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта во јуни годинава порача дека усвојувањето на договорените уставни измени е неопходниот следен чекор за формално започнување на пристапните преговори.

Фон дер Лајен сега го повтори истото, но со една нова политичка понуда: ако процесот се деблокира, Брисел е подготвен да оди побрзо.

„Моментот кога ќе ја одблокираме ситуацијата, мислам дека можеме многу побрзо со Северна Македонија“, порача таа, нагласувајќи дека земјата веќе интензивно работи на потребните реформи.

А што добија Црна Гора и Албанија?

Најдобро се разбира што се случи во Скопје ако посетата се стави во регионален контекст.

Само еден ден претходно, во Подгорица, фон дер Лајен зборуваше за конкретна временска перспектива за Црна Гора – „28 до 28“ – и најави дека Европската комисија наскоро ќе претстави патокази за најнапредните кандидати.

Во таа група е Црна Гора, која има затворено голем број преговарачки поглавја и се движи кон подготовка на пристапниот договор.

Во Албанија, пак, пораката беше дека целта за завршување на преговорите во 2027 година е на хоризонтот. Европската комисија подготвува патоказ кој треба да ја потврди амбицијата на Тирана за завршување на преговорите до крајот на 2027 година, иако Брисел и понатаму нагласува дека проширувањето е процес заснован на заслуги.

Затоа е значајно што во Скопје немаше рок за завршување на преговорите, немаше датум за отворање на првиот кластер и немаше објавен патоказ.

Имаше порака дека тоа може да следи.

„Првиот чекор“ повторно води кон Софија

Од посетата произлезе и конкретна дипломатска задача.

Фон дер Лајен предложи Македонија да испрати покана до бугарските власти за средба. Премиерот Христијан Мицкоски веднаш потоа најави дека ќе му наложи на министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски да испрати дипломатска нота и да побара средба во Софија.

Ова е веројатно најконкретниот резултат од посетата.

Но, тука повторно треба да се направи разлика меѓу дипломатска иницијатива и европски пробив.

Средба со бугарската страна не значи автоматски договор, а договор не значи автоматски уставни измени. Дури и доколку се отвори политички дијалог, за Македонија останува обврската што произлегува од европскиот преговарачки процес.

Не е познато ниту дали во евентуалната средба со Софија директно ќе учествува претставник на ЕУ. Аналитичарот Петар Арсовски токму ова го издвојува како една од нејаснотиите по посетата: фон дер Лајен зборуваше за заеднички чекор, но не беше потврдено дека ЕУ претставник ќе биде дел од средбата.

Македонија сепак не излезе со празни раце

Да се каже дека посетата не донесе ништо би било исто толку неточно.

Македонија доби потврда дека Брисел не ја гледа како земја која треба повторно да го почнува процесот од нула.

Тоа е важно.

Европската комисија официјално потврдува дека скринингот е завршен, а во тек е работа на реформите и на условите за отворање на фундаменталниот кластер. Во февруари годинава Заедничкиот комитет ЕУ–Македонија констатираше напредок во подготовката на патоказите за реформата на јавната администрација и владеењето на правото.

Дополнително, Македонија продолжува да добива средства преку Планот за раст. Само во мај 2026 година Европската комисија одобри уште 65,7 милиони евра, со што вкупно ослободените средства за Македонија преку механизмот достигнаа 142,1 милион евра.

Фон дер Лајен во Скопје најави и дополнителни исплати во следните недели.

Тоа е конкретна европска интеграција која се случува паралелно со застојот во формалните преговори.

Најголемиот проблем е што времето продолжува да тече

И тука е суштината на приказната.

Брисел сега се обидува да создаде нова динамика во проширувањето. Европската комисија подготвува нови патокази со кои за најнапредните кандидати треба да се дадат појасни чекори и временски рамки за завршување на преговорите. Во плановите на Брисел, фокусот е на Црна Гора, Албанија, Украина и Молдавија, додека за земјите кои се подалеку во процесот се развива концептот на постепена интеграција.

Македонија во оваа нова европска динамика се наоѓа во специфична позиција: техничкиот скрининг го завршила, има целосна усогласеност со Заедничката надворешна и безбедносна политика на ЕУ, спроведува реформи и користи европски фондови – но формалното придвижување кон отворање на првиот кластер останува условено со политичка одлука дома.

Затоа посетата на фон дер Лајен може да се чита на два начина.

Од позитивниот аспект, Брисел испрати порака дека штом се отстрани блокадата, Македонија може да напредува побрзо и дека реформската работа не е игнорирана.

Од аспект на конкретниот резултат, сепак, Скопје не замина од средбата со патоказ.

Замина со нова дипломатска задача, повторена порака за уставните измени и уверување дека патоказот ќе дојде откако ќе се создадат условите за негово активирање.

И токму тука лежи разликата меѓу Македонија и земјите кои во моментов се движат напред во процесот: додека за нив Брисел почнува да разговара за „кога“, за Македонија сè уште разговара за „под кои услови“.