Skip to content
Не мора да биде виновна за нешто. Доволно е да биде жена. Да облече нешто што некому не му се допаѓа. Да излезе без дозвола. Да каже „не“. Да избере партнер кој подоцна ќе стане насилен, а потоа да се обиде да го напушти. И кога ќе стане жртва на насилство, наместо сочувство и заштита, да ја дочекаат прашањата: „Што барала со него?“, „Зошто не си заминала?“, „Со што го испровоцирала?“.
Во општество во кое сè уште се расправа дали на жените им треба „машки надзор“, дали се облекуваат премногу провокативно и дали со своето однесување ги предизвикуваат мажите, некако секогаш се наоѓа оправдување за насилникот и вина за жртвата. Дури и кога таа веќе не е жива.
Во последната година Македонија беше потресена од смртта на жени и девојчиња чии приказни отворија сериозни прашања за насилството, заштитата и институционалната одговорност. Некои пријавувале еднаш, други повеќепати. Некои се обидувале да заминат. За опасноста знаеле и институциите. Но, наместо да зборуваме само за одговорноста на оние што ги повредувале и за пропустите на системот, повторно се враќаме на нивните избори, нивното однесување, нивните грешки.
„Сама си го барала“ не е само сурова реченица. Тоа е пресуда што општеството ѝ ја изрекува на жената, понекогаш и откако насилникот веќе ѝ го одзел правото да се одбрани.
Богданци – имала само 17 години
Имала само 17 години. Требало да размислува за училиште, за љубов, за пријателства, за иднината што допрва ја чекала. Наместо тоа, веќе знаела како изгледа кога некој ти се заканува со смрт.
На 3 ноември 2026 година нејзиното тело било пронајдено во опожарен автомобил кај Богданци. Во близина било пронајдено и телото на нејзиниот 21-годишен партнер. Првичните сознанија на истражните органи упатуваат на убиство и самоубиство, но конечните околности сè уште се утврдуваат.
Насилството претходно било пријавено.
На 30 септември, според информациите на МВР, момчето физички ја нападнало и ѝ се заканувало по живот доколку ја напушти неговата куќа. Следниот ден таткото на девојката го пријавил случајот во полиција.
На 16 октомври следувала уште една пријава за загрозување на сигурноста. Во меѓувреме биле определени и мерки за заштита од семејно насилство.
На 3 ноември девојката била пронајдена мртва.
Меѓу првата пријава и трагедијата поминале нешто повеќе од еден месец.
На возраст кога требало да учи како да го гради сопствениот живот, таа веќе живеела со закани дека може да го изгуби.
И затоа прашањето не е зошто била со него. Ниту зошто не го напуштила порано. Ниту што направила за да го налути.
Прашањето е дали можело да се направи повеќе за да се заштити малолетна девојка за која веќе постоеле пријави за насилство и закани по живот.
Росица пријавувала седумпати. Колку пати требало да побара помош?
Во септември 2025 година Македонија беше потресена од убиството на 31-годишната Росица Коцева во Велес. Нејзиниот поранешен партнер го уби и нејзиниот татко, а потоа си го одзеде животот.
Росица претходно седумпати пријавувала закани, вознемирување и насилство.
Постоеле судски постапки, изречени мерки и информации за повторени закани. Нејзиниот поранешен партнер не ги почитувал мерките за заштита.
По трагедијата, внатрешната контрола на МВР утврди пропусти во полициското постапување и предложи дисциплински постапки за 11 службеници.
Росица направила нешто што општеството постојано им го советува на жените: пријавила.
Не еднаш. Седумпати.
И сепак, била убиена.
Нејзиниот случај го руши удобното објаснување дека жените страдаат затоа што молчат.
Росица не молчела.
Затоа, кога следниот пат некој ќе каже „требало да пријави“, треба да се сети на неа.
И да се запраша колку пати една жена треба да побара помош за нејзиниот страв да биде сфатен сериозно.
Ивана и Катја – кога насилството го одзема и детството
На 2 март 2026 година, во скопската населба Тафталиџе, животот го загубија 31-годишната Ивана Јовановска и нејзината шестгодишна ќерка Катја.
По трагедијата во јавноста излегоа информации за повеќегодишно насилство, претходни пријави и институционални постапувања.
На денот на трагедијата полицијата интервенирала по пријава за расправија. Според објавената хронологија, Ивана потпишала белешка дека немало физички контакт и се откажала од понатамошно постапување.
Неколку часа подоцна, таа и нејзиното дете биле мртви.
Внатрешната контрола на МВР подоцна утврди пропусти во постапувањето на 39 полициски службеници.
Ивана и Катја не се само две имиња во црната хроника. Тие се потсетник дека насилството не го уништува само животот на жената, туку и светот на децата што растат покрај него.
Шестгодишно девојче не треба да знае што е семејно насилство. Не треба да препознава кога расправијата ќе стане опасна. Не треба да живее во страв од возрасните од кои очекува сигурност.
А сепак, кога ќе се случи трагедија, повторно се слушаат прашањата: зошто мајката не заминала, зошто не побарала помош, зошто ја повлекла пријавата?
Ретко со истата упорност се прашува зошто системот не успеал да го прекине насилството.
Кога жртвата е виновна дури и за сопствената смрт
Во Македонија жената премногу често е ставена пред невозможен избор.
Ако остане со насилникот, ја прашуваат зошто не си заминала. Ако замине, може да се соочи со закани, прогонување и одмазда. Ако пријави, ја прашуваат зошто претходно молчела. Ако ја повлече пријавата, ѝ велат дека очигледно не било толку страшно.
Ако се разведе, не знаела да го зачува семејството. Ако остане во бракот поради децата, виновна е што ги изложува на насилство.
Ако е млада, не знаела што прави. Ако е возрасна, требало да знае подобро.
Што и да направи, некој ќе најде причина да ја обвини.
И тука не станува збор само за сурови коментари на социјалните мрежи. Станува збор за длабоко вкоренет начин на размислување во кој одговорноста за насилството постојано се преместува од насилникот кон жената.
Прашањето „како избрала таков партнер“ звучи како обична забелешка, но во себе крие опасна претпоставка: дека насилникот е нешто што жената требало да го предвиди, а насилството последица на нејзината погрешна проценка.
Луѓето не влегуваат во врски со намера да бидат малтретирани. Насилството често не започнува со удар. Може да започне со љубомора претставена како љубов, со контрола претставена како грижа, со изолација претставена како желба за блискост.
А кога ќе стане очигледно, заминувањето не е секогаш едноставно. Особено кога постојат закани, економска зависност, деца, страв и претходни искуства дека помошта не доаѓа навреме.
Ниту една жена не е должна совршено да избере партнер за да го заслужи правото на живот.
„Машки надзор“ во земја во која жените бараат заштита од мажи
Во истиот јавен простор во кој се објавуваат вести за убиени жени, се отвораат и расправи за „машки надзор“, за тоа како треба да се однесува една жена, колку слобода треба да има и каде се границите на нејзината самостојност.
Женската облека станува предмет на јавна проценка. Нејзиното однесување се толкува како провокација. Нејзината слобода се претставува како проблем што треба да се контролира.
Кратко здолниште, излегување навечер, разговор со друг маж, фотографија на социјалните мрежи, одлука да се разведе или едноставно да каже „не“ – сето тоа во одредени кругови станува повод за морално судење.
Но ништо од ова не е причина за насилство.
Жената не предизвикува удар со облеката. Не заслужува закана затоа што сака да замине. Не го губи правото на безбедност затоа што се вљубила во погрешен човек.
Особено опасно е кога контролата се претставува како заштита.
Заштита значи жената да биде безбедна и слободна да одлучува за себе. Надзор значи некој друг да одлучува наместо неа.
Тие две работи не се исто.
И додека дел од јавноста расправа дали жените треба да бидат под поголема контрола, вистинското прашање останува како да се спречат мажите што сметаат дека имаат право да ги контролираат со закани и насилство.
Не ни требаат повеќе правила за тоа како жената да се облекува и однесува. Ни требаат јасни граници за тоа што никој нема право да ѝ направи.
Илјадници пријави, илјадници приказни што не стигнале до насловните страници
Според податоците на МВР, бројот на пријави и поплаки поврзани со семејно насилство се зголемил од 3.759 во 2020 година на 5.436 во 2025 година.
Во 2025 година биле регистрирани 1.195 кривични дела поврзани со семејно насилство, а меѓу евидентираните жртви огромното мнозинство биле жени.
Зад овие бројки се жени кои се јавиле во полиција. Жени кои со часови собирале храброст да кажат што им се случува. Жени кои можеби се вратиле дома кај истиот човек од кого побарале заштита.
И жени за чии приказни јавноста никогаш нема да дознае.
Не секоја пријава завршува со трагедија. Но трагедиите покажуваат зошто секоја пријава мора сериозно да се процени.
Растот на пријавувањето може да значи и дека повеќе жени се охрабруваат да побараат помош. Тоа е важно. Но пријавувањето е само првиот чекор.
Потоа мора да следуваат проценка на ризикот, навремена реакција, заштита од повторени закани и следење на изречените мерки.
Не е доволно жената да биде храбра да пријави. Потребно е институциите да бидат способни да ја заштитат.
Насилството не започнува со убиство
Пред многу од најтешките случаи постои историја која подоцна станува видлива: љубомора, забрани, следење, закани, понижување, физички напади.
Нешта кои понекогаш околината ги нарекува „семејни проблеми“, „љубовни расправии“ или „приватна работа“.
Но насилството не е приватна работа.
Не е љубов кога некој ти се заканува дека ќе те убие ако го напуштиш. Не е грижа кога ти го проверува телефонот, ти забранува да се гледаш со пријателите или одлучува што смееш да облечеш.
И не е семејна расправија кога едно лице живее во страв од друго.
Токму затоа зборовите имаат значење.
Кога велиме дека жената „го испровоцирала“, го намалуваме значењето на одлуката на насилникот да употреби сила.
Кога велиме дека „сама си го барала“, испраќаме порака и до другите жени што сè уште молчат: ако ви се случи нешто, можеби и вас ќе ве обвинат.
Така насилството добива уште еден сојузник – срамот што неправедно ѝ се наметнува на жртвата.
Жените не треба да докажуваат дека заслужуваат да бидат живи
Македонија има закони за спречување и заштита од насилство врз жените и семејно насилство. Постојат институции, процедури и мерки за заштита.
Но случаите од Велес, Скопје и Богданци покажуваат зошто постоењето на закон не е доволно само по себе.
За секој од овие случаи мора да се утврди кој постапувал, кога постапувал, што знаел и дали ги искористил сите законски можности за заштита. Таму каде што се утврдени пропусти, мора да следува одговорност.
Не може секоја трагедија да завршува со соопштение, сочувство и ветување дека институциите ќе бидат поефикасни.
И не може целата тежина на преживувањето да биде оставена врз жената.
Таа да препознае насилник. Таа да замине. Таа да пријави. Таа да докажува. Таа да најде засолниште. Таа да ги заштити децата. Таа да го започне животот од почеток.
А општеството, од безбедна далечина, да оценува дали направила сè како што треба.
Можеби најстрашното во реченицата „сама си го барала“ е што таа продолжува да живее и откако жената повеќе не може да одговори.
Росица не може да објасни зошто седумпати пријавувала. Ивана не може да раскаже од што се плашела. Седумнаесетгодишната девојка од Богданци нема да порасне за да каже каков живот сакала.
Затоа наместо да ги испрашуваме нивните избори, треба да ги испитуваме постапките на насилниците и одговорноста на институциите.
Наместо да бараме што направиле погрешно, треба да прашаме што можело да се направи за да останат живи.
Наместо да ги учиме девојчињата како да не провоцираат, треба да ги учиме момчињата дека љубовта не е сопственост, одбивањето не е навреда и дека никој нема право да контролира друг човек со страв.
Зашто ниту една жена не треба да биде совршена, послушна, скромно облечена, тивка или покорна за да заслужи безбедност.
Ниту една жена не го бара насилството што го преживува. Ниту една не заслужува да умре затоа што сакала да замине, да биде слободна или едноставно да живее поинаку.
И следниот пат кога ќе посегнете по реченицата „сама си го барала“, да се сетиме дека некоја жена можеби токму во тој момент собира храброст да побара помош. Нашите зборови можат да бидат уште една причина да замолчи или причина да поверува дека некој ќе застане на нејзина страна.
