Skip to content
Новиот нацрт-план за периодот 2027–2031 предвидува катастар на оџаци, проширување на централното греење, електрификација на јавниот превоз и построга контрола на индустријата. Но, иако загадувањето останува над дозволените граници, најголемиот предизвик е како мерките ќе се финансираат и кој ќе одговара за нивното спроведување.
Скопје добива нов план за подобрување на квалитетот на воздухот, но голем дел од решенијата во него граѓаните ги слушаат со години. Замена на печките на дрва, проширување на централното греење, набавка на електрични автобуси и построги контроли на индустријата повторно се најавуваат како пат кон почист воздух. Новина е планираниот катастар на оџаци, кој треба да ги евидентира изворите на загадување од домаќинствата и индустриските капацитети.
Нацрт-планот за подобрување на квалитетот на воздухот во Скопје за периодот 2027–2031 година го изработува Градот Скопје во соработка со Програмата за развој на Обединетите нации (УНДП). Документот беше претставен на јавна расправа, а неговата цел е да ги утврди главните извори на загадување и мерките со кои треба да се намалат штетните емисии.
Податоците од Државниот автоматски мониторинг систем за квалитет на амбиентниот воздух покажуваат дека концентрациите на ПМ10 и ПМ2,5 честичките во Скопје и натаму ги надминуваат дозволените нивоа. Во анализираниот период од 2015 до 2025 година, сепак, е забележано намалување на обемот на загадувањето за 40 до 50 проценти.
Тоа е позитивен тренд, но не значи дека проблемот е решен. Воздухот и понатаму ги надминува дозволените граници, а особено во грејната сезона загадувањето повторно станува непосредна закана за здравјето на скопјани.
Катастар на оџаци – прв чекор кон утврдување на изворите на загадување
Една од новите мерки во нацрт-планот е изработката на катастар на оџаци. Во него треба да бидат евидентирани локациите од кои во воздухот се испуштаат загадувачки материи, вклучително и индустриските објекти и домаќинствата.
Ваквата евиденција може да помогне во подобро утврдување на изворите на емисиите и во планирањето на контролите. Но катастарот сам по себе нема да го намали загадувањето. Неговата вредност ќе зависи од тоа дали податоците ќе се користат за инспекциски надзор, за утврдување на одговорност и за преземање конкретни мерки кај загадувачите.
Планот ги издвојува сообраќајот, индустријата и домаќинствата како три главни категории извори на загадување. За секоја од нив се предвидени мерки, но останува потребата јасно да се утврди која институција ќе биде одговорна не само за нивното спроведување, туку и за следење на резултатите.
Печките на дрва, парното и субвенциите повторно во планот
За домаќинствата се предлага проширување на мрежата за централно греење, намалување на употребата на фосилни горива и постепено исфрлање на печките на дрва. Предвидени се и субвенции за соларни системи и топлински пумпи.
Овие мерки се важни затоа што начинот на затоплување на домовите има значително влијание врз квалитетот на воздухот, особено во зимските месеци. Но замената на печките не може да се сведе само на забрани или повици до граѓаните да користат почисти технологии.
За голем број домаќинства, одлуката за греење е прашање на финансиска можност. Соларните системи и топлинските пумпи бараат почетна инвестиција што не може секое семејство да си ја дозволи. Затоа ефектот на мерките ќе зависи од висината и достапноста на субвенциите, од можноста за енергетска ефикасност на домовите и од реалното проширување на централното греење.
Елена Николовска од „Еко-свест“, за Мета.мк оцени дека нацрт-планот е добра основа за понатамошно подобрување на квалитетот на воздухот, но предупреди дека мерката за користење фосилен гас во домаќинствата треба да се замени со поддршка за обновливи извори на енергија и енергетска ефикасност. Таа посочи дека планот треба да биде усогласен со новите закони за квалитет на воздухот и индустриски емисии, како и со националните плански документи.
Од „Еко-свест“ бараат и повеќе јавни расправи пред усвојувањето на документот, со учество на експерти, институции, граѓани и други засегнати страни.
Сто електрични автобуси, брз автобуски превоз и зона со ниски емисии
Во делот за сообраќајот, нацрт-планот предвидува набавка на 100 електрични автобуси, воведување зона со ниски емисии во централното градско подрачје, реализација на проектот за брз автобуски превоз (БРТ) и проширување на велосипедската мрежа.
Целта е да се намали загадувањето од моторните возила и да се поттикнат граѓаните да користат јавен превоз и алтернативни начини на движење. Но набавката на електрични автобуси не е единствениот услов за подобар јавен превоз. Потребни се и функционална инфраструктура, редовни линии, соодветна фреквенција и систем што ќе биде практична алтернатива за секојдневното користење автомобили.
Исто така, зоната со ниски емисии ќе бара јасни правила за тоа кои возила ќе можат да влегуваат во одредени делови од градот, како ќе се контролира нивното почитување и какви алтернативи ќе им бидат понудени на граѓаните.
БРТ, електричните автобуси и велосипедската инфраструктура се мерки што можат да придонесат за почист воздух, но само ако се реализираат како дел од поврзан систем за јавен превоз. Во спротивно, останува ризикот новите најави да се претворат во уште една листа проекти што со години се очекуваат.
Контролата на индустријата останува еден од клучните предизвици
За индустриските капацитети се предвидуваат засилени контроли и поттикнување на примената на најдобрите достапни технологии за намалување на емисиите. Планот опфаќа и долгорочни инвестиции, меѓу кои системи за компостирање органски отпад, проширување на мониторинг-мрежата и когенеративни гасни централи.
Контролата на индустриските емисии е особено важна затоа што граѓаните мора да имаат доверба дека правилата важат за сите загадувачи, независно од нивната големина или економска моќ. Тоа подразбира редовни мерења, транспарентни податоци и навремено постапување кога ќе се утврдат прекршувања.
Во јавната расправа беа отворени и забелешки за мерките што се однесуваат на индустриските капацитети. Од иницијативата „Стоп за Усје“, според извештајот на Канал 5, реагирале дека предложените мерки не го адресираат доволно проблемот со емисиите на азотни оксиди од цементарницата.
Ова е пример зошто јавната расправа не треба да биде само формална процедура. Пред конечната верзија на планот, потребно е да се разгледаат забелешките на граѓанските иницијативи, стручната јавност и засегнатите институции, а предложените мерки да се образложат со податоци и процени за очекуваните ефекти.
Планот ќе вреди колку што ќе се спроведе
Новиот план треба да важи од 2027 до 2031 година. Тоа е период во кој Градот Скопје и надлежните институции ќе треба да покажат дали повторувањето на познатите мерки конечно ќе донесе видливи резултати.
Клучниот проблем е што документот засега нуди предлози за изворите на финансирање, но останува потребата јасно да се утврдат финансиските средства, институционалните одговорности и механизмите за следење на реализацијата. Без тие елементи, дури и добро поставените мерки ризикуваат да останат на ниво на плански документ.
Потребно е да се знае колку ќе чини набавката на електричните автобуси, од кои извори ќе се финансираат субвенциите за домаќинствата, кои институции ќе бидат одговорни за проширувањето на топловодната мрежа и како ќе се следи намалувањето на индустриските емисии. Исто така, мора да има јасни показатели според кои јавноста ќе може да оцени дали воздухот навистина станува почист.
Скопје не страда од недостиг на најави за почист воздух. Проблемот е што голем дел од мерките се повторуваат во различни планови, додека граѓаните секоја зима повторно се соочуваат со високи концентрации на штетни честички.
Катастарот на оџаци може да биде корисна основа за подобро утврдување на изворите на загадување. Но вистинскиот резултат нема да биде бројот на внесени локации во дигиталната база, ниту бројот на страници во новиот план. Резултатот ќе се мери според тоа колку загадувањето ќе се намали, колку домаќинства ќе добијат пристап до почисто греење, колку ќе се подобри јавниот превоз и дали индустриските емисии ќе бидат поефикасно контролирани.
Планот за почист воздух ќе има смисла само ако од најави премине во рокови, буџети и мерки за кои некој ќе одговара. Во спротивно, ризикот е во 2031 година Скопје повторно да добие нов документ со старите ветувања.
