Skip to content
Уште 16 подрачни училишта треба да престанат да работат годинава. Во руралните средини ова веќе не е исклучок, туку годишна статистика: по десетина училишта исчезнуваат од образовната карта, заедно со генерациите деца што некогаш ги полнеа нивните училници.
Една мала училишна зграда во македонско село може да изгледа како сосема обична градба. Неколку училници, двор, знаме, табла со името на училиштето. Но зад тие ѕидови често стои многу поголема приказна од образованието.
Таму се гледа демографската слика на Македонија.
Кога во едно село ќе се затвори подрачното училиште, тоа не значи само дека неколку деца ќе мора да патуваат до соседното населено место. Тоа е знак дека во селото веќе нема доволно деца за да постои училиштето како институција.
А годинава, според најавите, таква судбина ќе имаат уште 16 подрачни училишта.
Тие 16 училишта се само најновата бројка во една хроника што трае со години.
Македонија полека ги губи своите училишта не затоа што некој решил да ги укине, туку затоа што сè помалку деца се раѓаат, сè помалку семејства остануваат во руралните средини, а голем број млади заминуваат во градовите или во странство.
„Белата чума“ така престанува да биде демографски термин од статистичките извештаи и станува нешто што може да се види со голо око.
Во празната училница. Во напуштената школска зграда. Во селскиот двор без детски гласови.
Прво исчезнуваат учениците, потоа училиштето
Затворањето на едно подрачно училиште обично не се случува преку ноќ. Процесот започнува многу порано.
Прво во училиштето се намалува бројот на ученици. Од две паралелки останува една. Потоа во одделението има само неколку деца. Наставата се организира комбинирано, па ученици од различни одделенија учат заедно.
Некогаш остануваат само две, три или четири деца.
Тогаш училиштето веќе не е само образовен објект. Станува прашање дали државата може и понатаму да одржува институција за толку мал број ученици и дали има доволно деца за таа институција воопшто да има иднина.
Кога одговорот ќе стане негативен, училиштето се затвора.
Но со неговото затворање не исчезнува само една зграда од образовната мрежа.
Исчезнува и еден од последните јавни простори во селото.
Училиштето некогаш било центарот на селото
Во многу македонски села училиштето некогаш било повеќе од место каде што децата оделе на часови.
Било центар на локалниот живот.
Таму се одржувале приредби, прослави, свечености. Таму родителите ги среќавале наставниците, децата ги правеле првите пријателства, а селото добивало чувство дека има иднина.
Затоа затворањето на училиштето има и симболично значење.
Кога последната генерација деца ќе ја напушти училишната зграда, селото останува без една од најважните причини поради кои младите семејства би останале или би дошле таму.
И така се создава затворен круг. Нема деца – нема училиште. Нема училиште – селото станува помалку привлечна средина за младите семејства. Помалку млади семејства – уште помалку деца.
И повторно нема училиште.
Македонија старее, а училиштата го покажуваат тоа најдиректно
Демографската слика на Македонија одамна предупредува дека бројот на деца се намалува.
Но статистиката понекогаш е апстрактна.
Училиштето не е.
Една затворена училница е конкретен доказ дека бројот на деца во одредено населено место е паднат до точка на која повеќе нема услови за одржување на наставата.
Затоа бројот на затворени подрачни училишта треба да се чита и како своевиден демографски индикатор.
Колку повеќе се затвораат, толку посилно се гледаат последиците од намалувањето на наталитетот, иселувањето и концентрацијата на населението во поголемите градови.
Најпогодени се руралните средини.
Таму демографскиот пад е побрз и поостар, а училиштето често е првата јавна институција што ја почувствува промената.
Од десетина годишно до уште 16 оваа година
Најавата дека годинава ќе престанат да работат уште 16 подрачни училишта не треба да се гледа како изолиран административен потег.
Таа е продолжение на тренд кој трае со години.
Секоја година десетина училишта исчезнуваат од мрежата на основното образование затоа што нема доволно ученици.
На хартија тоа се само објекти.
Во реалноста, зад секој објект стои едно населено место и една приказна за неговото празнење.
Затоа вистинското прашање не е само колку училишта ќе се затворат во 2026 година.
Прашањето е колку села ќе останат без училиште по пет, десет или петнаесет години?
И уште поважно: што ќе направи државата за да го запре процесот?
Дали училиштето може да биде дел од решението?
Ова е местото каде што демографската и образовната политика мора да се сретнат.
Ако државата училиштето го гледа само како трошок по ученик, тогаш малото рурално училиште секогаш ќе биде економски неоправдано.
Но ако го гледа како дел од инфраструктурата што го одржува животот во едно населено место, сметката е поинаква.
Затворањето на училиште можеби краткорочно значи помалку трошоци. Но долгорочно може да значи уште едно семејство кое ќе се пресели.
Уште едно дете кое ќе патува. Уште една причина младите да не се вратат.
И уште едно село кое полека ќе остане без својата иднина.
Затоа политиката кон подрачните училишта не може да биде само прашање на рационализација на образовната мрежа.
Таа мора да биде дел од демографската политика.
Хрониката на празните училници
Во следните години бројката веројатно ќе продолжи да расте ако не се променат демографските трендови.
Училиштата ќе продолжат да се спојуваат, паралелките да се намалуваат, а подрачните објекти да се затвораат.
Но секоја таква одлука треба да се чита како дел од поголема слика.
Не се затвора само училиштето.
Се затвора едно поглавје од животот на селото.
Во Македонија веќе постојат места каде некогаш имало училиште, а денес нема кој да ја отвори вратата.
Тоа е можеби најточната слика на „белата чума“.
Не бројот на новородени во статистичкиот извештај, туку празната училница во која нема кој да седне во првата клупа.
А 16-те подрачни училишта кои годинава треба да престанат да работат се само најновите страници во таа хроника.
Прашањето е кога Македонија ќе почне да ја пишува друга хроника – онаа во која повторно ќе има доволно деца за да се отворат училиштата, наместо секоја година да се затвораат.
