Европската Унија повторно зборува за проширувањето како за стратешки приоритет, подготвува конкретни патокази за земјите што најбрзо напредуваат и веќе разговара за начинот на кој ќе функционира со нови членки. Но, додека Црна Гора и Албанија затвораат преговарачки поглавја, а Украина и Молдавија отвораат нови кластери, Македонија останува надвор од групата за која Брисел подготвува следни конкретни чекори.
Изјавите на еврокомесарката за проширување Марта Кос, во кои во прв план се четири земји, повторно го отвораат прашањето за позицијата на Македонија во европскиот процес. Не станува збор само за тоа што земјата не е спомната меѓу најнапредните кандидати. Многу поважно е што европското проширување добива нова динамика, додека македонските преговори остануваат без суштинско придвижување.
Македонија доби кандидатски статус во 2005 година, а првата меѓувладина конференција со ЕУ се одржа во јули 2022 година. Скринингот беше завршен во декември 2023 година, но првиот преговарачки кластер сè уште не е отворен. Две децении по добивањето кандидатски статус, земјата повторно се соочува со прашањето како да го продолжи процесот што формално го започна, но не успеа да го придвижи кон суштинските преговори.
Проширувањето повторно е приоритет, но не за сите со исто темпо
На 6 октомври Европската комисија претстави документ за подготовка на Унијата за идното проширување. Во него се разгледуваат институционалните, финансиските и политичките промени што ќе бидат потребни за прием на нови членки. Комисијата најави и индикативни патокази за Црна Гора, Албанија, Украина и Молдавија, под услов тие да го задржат реформскиот напредок.
Тоа не значи дека овие земји имаат гарантирани датуми за членство. Но, значи дека Брисел веќе ги разгледува нивните следни чекори преку конкретни временски рамки и обврски.
Разликата е видлива и во бројките. Според Советот на ЕУ, на меѓувладините конференции на 12 и 13 октомври Црна Гора достигна 21 привремено затворено поглавје од вкупно 33, додека Албанија ги има отворено сите 33 поглавја и привремено затворено четири. Украина и Молдавија отворија преговори за уште два кластери.
Македонија, која го започна својот европски пат многу порано од дел од овие земји, сè уште нема отворено ниту еден преговарачки кластер.
Оваа споредба не значи дека сите кандидати имаат идентични политички околности или дека напредокот на една земја автоматски се мери според напредокот на друга. Но, покажува дека процесот на проширување не е во општ застој. Дел од кандидатите напредуваат, додека други остануваат на претходните фази.
Уставните измени се услов, но не и единствениот проблем
Главната политичка пречка за продолжување на македонските преговори остануваат уставните измени за вклучување на бугарската заедница, предвидени во заклучоците на Советот на ЕУ од јули 2022 година.
Владата инсистира на гаранции дека со исполнувањето на овој услов нема да следуваат нови билатерални блокади. Од друга страна, европските институции го третираат постојниот преговарачки договор како рамка во која Македонија треба да ги исполни преземените обврски.
Тука се судираат две политички позиции. За македонската страна, прашањето е дали процесот може да биде предвидлив и заштитен од нови спорови поврзани со идентитетот и историјата. За ЕУ, следниот чекор е исполнување на веќе договорениот услов.
Сепак, сведувањето на целиот европски застој само на спорот со Бугарија би дало нецелосна слика.
Европската комисија во извештајот за Македонија за 2025 година побара посилни резултати во владеењето на правото, независноста на судството и борбата против корупцијата. Во извештајот за владеење на правото од 2026 година повторно се посочуваат притисоци врз судството, недоволно финансирање и ризици од политизација на обвинителството.
Тоа се проблеми што не зависат од Софија, туку од домашните институции и политичката волја за реформи.
Дури и со постигнат договор за уставните измени, Македонија ќе треба да покаже мерлив напредок во областите што се основа на пристапните преговори. Отстранувањето на политичката блокада би овозможило продолжување на процесот, но не би ги заменило реформите потребни за негово успешно завршување.
Може ли новиот пристап на ЕУ да ѝ помогне на Македонија?
Во новите предлози на Европската комисија има еден елемент што е особено значаен за земји како Македонија: можноста за користење квалификувано мнозинство при отворањето на преговарачките кластери и при други меѓучекори во преговорите.
Доколку биде прифатен, овој пристап би можел да го намали просторот една земја членка да блокира одредени фази од процесот. Но, засега станува збор за предлог, а не за усвоено правило.
Дополнително, предложената промена не значи укинување на сите можности за блокада. Приемот на нова членка и натаму бара согласност од земјите членки, а новиот начин на одлучување не би ги поништил автоматски условите од постојната преговарачка рамка на Македонија.
Европската комисија предлага и постепено интегрирање на кандидатите во одредени европски политики пред полноправното членство, вклучително во енергетиката, транспортот, дигитализацијата и одбраната. Тоа би можело да донесе конкретни придобивки и за Македонија, но пристапот ќе зависи од исполнувањето на реформските и секторските услови.
Enlargement and Eastern Neighbourhood
Дваесет години кандидатски статус, а европскиот пат останува неизвесен
Македонскиот случај покажува колку пристапувањето во ЕУ зависи од комбинацијата на домашни реформи, билатерални односи и политичката подготвеност на земјите членки.
Земјата во изминатите две децении направи значајни политички отстапки за да ги отстрани пречките на европскиот пат, меѓу кои и решавањето на спорот за името со Грција преку Преспанскиот договор. Сепак, по надминувањето на една блокада, се појави друга, поврзана со односите со Бугарија.
Тоа искуство ја објаснува резервираноста кон нови обврски без јасни гаранции. Но, истовремено, продолжениот застој носи свои последици.
Колку подолго Македонија останува надвор од суштинските преговори, толку поголема станува разликата меѓу неа и кандидатите што веќе работат на затворање поглавја. Тоа не е само прашање на политички престиж. Преговорите претставуваат и механизам за усогласување на законодавството, јакнење на институциите и подготовка на економијата за функционирање во рамките на единствениот европски пазар.
Покрај тоа, неизвесноста ја отежнува можноста европската интеграција да се претвори во јасна, долгорочна државна политика со мерливи цели и рокови.
Европската перспектива останува, но времето не стои
Македонија не е исклучена од процесот на проширување. Европските институции и понатаму ја потврдуваат нејзината европска перспектива, а земјата учествува во Планот за раст за Западен Балкан и во механизмите за постепено приближување кон Унијата.
Сепак, постои суштинска разлика меѓу европска перспектива и конкретен напредок кон членство.
За Црна Гора и Албанија, разговорите веќе се водат околу затворањето на поглавјата и исполнувањето на преостанатите обврски. За Македонија, главното прашање останува како да се создадат услови за отворање на првиот кластер.
Следниот пакет за проширување на Европската комисија, најавен за 28 октомври, ќе даде нова оценка за напредокот на кандидатите. Но, и пред неговото објавување, разликата во динамиката е очигледна.
Новата политика на проширување отвора можност за побрзо приближување кон ЕУ, но не гарантира дека сите кандидати ќе напредуваат истовремено. За Македонија, продолжувањето на преговорите бара и политичко решение за уставните измени и посилни резултати во домашните реформи.
По повеќе од дваесет години кандидатски статус, Македонија сè уште има европска перспектива, но нема јасен временски хоризонт за членство. Додека Унијата се подготвува за нови членки, земјата останува пред истата задача: да ги отстрани пречките што ја задржуваат на почетокот на суштинските преговори.
