Skip to content
Победата на демократите на среднорочните избори во САД не гарантира пресврт во односите со регионот, но отвора можност за поинтензивен конгресен надзор врз американската политика на Балканот. За Северна Македонија, клучното прашање е дали стратешкото партнерство со Вашингтон ќе се претвори во поголема поддршка за реформите, безбедноста и европската интеграција.
Американскиот претседател Доналд Трамп влегува во последните две години од мандатот со нова политичка реалност: демократите освоија мнозинство и во Претставничкиот дом и во Сенатот на изборите на 3 ноември. Новиот состав на Конгресот ќе почне со работа во јануари 2027 година, со што Белата куќа ќе се соочи со опозиција што ќе има поголеми можности да ги контролира буџетите, да отвора истраги, да организира сослушувања и да ги оспорува приоритетите на администрацијата.
Ова не значи дека Трамп ќе ја изгуби контролата врз американската надворешна политика. Претседателот и Стејт департментот остануваат главните носители на дипломатските одлуки. Но, Конгресот може да ја зголеми политичката цена на спорните потези, да бара отчетност за трошењето на јавните средства и да влијае врз санкциите, законите и финансирањето на меѓународните програми.
Токму во таа разлика меѓу извршната и законодавната власт се наоѓа можниот ефект врз Балканот.
Балканот може повторно да се најде под лупата на Конгресот
Западен Балкан не е меѓу главните приоритети на американската надворешна политика. Вашингтон има многу поголеми предизвици поврзани со војната во Украина, односите со Русија и Кина, Блискиот Исток и иднината на трансатлантската безбедност.
Но, тоа не значи дека регионот е неважен. Американскиот Конгрес располага со механизми преку кои може да бара поголем надзор врз политиките на администрацијата кон Босна и Херцеговина, Србија и Косово, особено кога станува збор за корупција, сецесионизам, демократски стандарди и влијанието на Русија и Кина.
Аманда Торп од Атлантскиот совет оценува дека демократското мнозинство може да доведе до поактивно ангажирање на Конгресот во регионот, вклучително и преку сослушувања за сецесионистичките политики во Босна и Херцеговина, поддршка за демократските институции и притисок врз администрацијата да ги спроведува предвидените санкции против лица што ја загрозуваат стабилноста.
Таквиот пристап би можел да биде важен во Босна и Херцеговина, каде што политиките на Милорад Додик со години создаваат тензии околу функционирањето на државата, но и во Србија, каде што се отвораат прашања за демократските стандарди, односите со Русија и Кина и транспарентноста на големите инвестиции.
Во Србија, Конгресот веќе има основа за поактивно дејствување. Американскиот закон за демократија и просперитет на Западен Балкан предвидува санкции за одредени активности што ја загрозуваат стабилноста, ги поткопуваат демократските институции или се поврзани со корупција. Новото мнозинство може да бара доследно спроведување на овие законски обврски, иако конкретните одлуки и нивното спроведување зависат и од надлежните институции во извршната власт.
Северна Македонија и САД: стратешкото партнерство како можност
За Северна Македонија, промената во Вашингтон треба да се гледа низ призмата на долгорочните односи со САД, а не како партиска победа што автоматски ќе донесе нова американска политика. Двете држави имаат воспоставено стратешко партнерство и механизми за соработка во безбедноста, економијата, демократските институции и регионалната стабилност. Стратешкиот дијалог одржан во јуни 2022 година ги опфати и владеењето на правото, борбата против корупцијата, енергетиката и справувањето со дезинформациите.
Токму тука се отвора простор за Скопје. Демократското мнозинство во Конгресот може да биде дополнителен канал за поддршка на реформите, институционалната отчетност, борбата против корупцијата и отпорноста кон надворешни влијанија. Но, за тоа да се случи, Северна Македонија мора да настапи со конкретна агенда: што очекува од стратешкото партнерство, кои реформи може да ги испорача и каде е потребна американска поддршка. Членството во НАТО останува важна основа за безбедносната соработка, додека евроинтеграцијата е прашање во кое САД можат дипломатски да помогнат, но не можат да ги заменат одлуките на Европската Унија и нејзините членки.
За Македонија би било погрешно да се потпира исклучиво на блискоста со актуелната администрација или на политичките симпатии на едната партија. Најсигурната стратегија е да гради институционални врски и со Белата куќа и со двата дома на Конгресот, вклучително и со демократите и републиканците што работат на прашањата за Балканот.
Србија како тест за односите меѓу Белата куќа и Конгресот
Случајот со Србија може да стане еден од највидливите примери за разликите меѓу Трамп и новото демократско мнозинство.
Од една страна, администрацијата на Трамп се залагаше за прагматични односи со Белград, а во регионот се отворија и прашања за деловни интереси поврзани со луѓе од блиското опкружување на американскиот претседател. Од друга страна, дел од конгресмените бараат поголема транспарентност, проверка на потенцијални судири на интереси и построг пристап кон авторитарните практики и руското влијание.
За демократите, тоа е можност да ја испитаат политиката на Белата куќа, но и да ја вратат демократијата, владеењето на правото и борбата против корупцијата во центарот на американската дебата за Балканот.
Сепак, не треба да се очекува дека новото мнозинство веднаш ќе донесе радикален пресврт. Конгресните истраги и политичките расправи можат да го зголемат притисокот, но не значат автоматски нови санкции, промена на дипломатските приоритети или прекин на договорите што ги склучила администрацијата.
Европа и Украина ќе останат поважни од Балканот
Еден од можните ефекти од демократското мнозинство е погласната поддршка за трансатлантските односи, НАТО и Украина. Но, таа поддршка не значи дека Конгресот ќе може самостојно да ја диктира политиката на Трамп кон Русија или да ги надмине сите несогласувања со Белата куќа.
Демократите ќе имаат можност да влијаат врз финансирањето, да бараат отчетност и да го користат законодавниот процес за ограничување или преиспитување на одредени политики. Но, претседателот и натаму ќе има значителни овластувања во дипломатијата и безбедносните одлуки. Затоа, поверојатна е поизразена институционална конфронтација отколку целосен пресврт во американската надворешна политика.
За Западен Балкан, тоа може да значи повеќе внимание кон корупцијата, изборните услови, независноста на институциите и руското и кинеското влијание. Но, истовремено, регионот ќе мора да се натпреварува за вниманието на Вашингтон со многу поголеми меѓународни кризи.
Шанса што не смее да се пропушти
Победата на демократите не е гаранција дека САД ќе се вратат на политиките од претходните администрации, ниту дека Балканот автоматски ќе стане приоритет. Таа, сепак, создава нова рамнотежа на моќ во Вашингтон и повеќе можности за институционален надзор врз одлуките на претседателот.
За Северна Македонија, најважно е оваа промена да не се толкува како покана за чекање на нови сигнали од Америка. Стратешкото партнерство има вредност само ако се претвора во конкретни резултати: посилни институции, поефикасна борба против корупцијата, поголема безбедност, економска соработка и напредок кон Европската Унија.
Вашингтон ќе има свои приоритети. Прашањето е дали Скопје ќе има јасни приоритети што ќе може да ги постави пред двете политички сили во САД, независно од тоа кој ја контролира Белата куќа, а кој Конгресот.
