Skip to content
Нацистичките и антисемитските извици на дел од навивачите на „Хајдук“ пред натпреварот со „Ајакс“ во Сплит ја отворија дебатата за одговорноста за ширењето омраза во Хрватска. Но, покрај идентификацијата и казнувањето на учесниците во инцидентот, се поставува и прашањето дали досегашната судска практика, во која доминираат условните затворски казни, навистина може да го спречи повторувањето на ваквите испади.
Хрватската јавност реагираше остро на скандирањата со кои дел од навивачите на сплитски „Хајдук“ го величале Адолф Хитлер, нацистичкиот режим и Холокаустот во пресрет на натпреварот со холандски „Ајакс“. Во навивачката поворка низ Сплит се слушале извици како „Аушвиц“, „Газете ги Евреите“ и повици за будење на Хитлер, како и антисемитски песни што го исмеваат масовното убивање Евреи.
Сплитската полиција отвори истрага за утврдување на идентитетот на учесниците и нивно кривично гонење. Според хрватскиот портал „Индекс“, тројца осомничени веќе биле уапсени поради сомнение за јавно поттикнување насилство и омраза.
Инцидентот предизвика осуди и политички реакции, но отвори и подлабоко прашање: каква порака испраќа правосудниот систем кога за јавно повикување на насилство и величење на геноцидот најчесто се изрекуваат условни казни?
Казни што не значат одење во затвор
Во анализата на „Индекс“, новинарката Ана Раич ги разгледува неодамнешните судски случаи во Хрватска поврзани со антисемитизам, расизам и повикување насилство врз припадници на различни национални и етнички групи.
Според анализата, за кривичното дело јавно поттикнување насилство и омраза е предвидена затворска казна до три години, а за водачите на групи што повикуваат на насилство и омраза казната може да достигне до пет години. Сепак, во предметите што ги разгледал порталот се повторува образецот во кој обвинителството предлага, а судовите прифаќаат, условни затворски казни.
„Казните што ги изрекле судовите се движат од четири месеци до една година затвор, но сите се условни“, наведува „Индекс“.
Тоа значи дека осудените не одат во затвор ако во определениот период на проверка не сторат ново кривично дело. Токму оваа практика го отвора прашањето дали казните се доволно строги за да ја одвратат јавноста од ширење говор на омраза и повикување на насилство.
Величење на Хитлер и повик за истребување Евреи
Еден од случаите што ги издвојува „Индекс“ се однесува на двајца мажи осудени поради коментари објавени под медиумски текстови. Едниот напишал дека Евреите треба да бидат истребени, додека другиот тврдел дека Хитлер бил во право и дека требало да убие уште повеќе луѓе.
Судовите утврдиле дека коментарите претставувале јавно поттикнување насилство и омраза, односно одобрување и минимизирање на геноцидот на начин што може да поттикне омраза. Двајцата добиле по шест месеци затвор, условно на две години. Таквите казни ги предложило и обвинителството.
Во друг случај, обвинет маж на Фејсбук напишал дека најмногу го радува масакрот врз Хрватите само затоа што се Хрвати. Обвинителството го товари за јавно поттикнување насилство и омраза кон припадниците на хрватскиот народ, но предложило шест месеци условна затворска казна. Обвинетиот тврди дека станувало збор за сарказам и провокација, а не за вистински повик на насилство.
Расизам, закани и графити со пораки против Србите
Анализата опфаќа и случај на маж кој во јавна група на Фејсбук објавувал расистички навреди кон странски таксисти, а потоа објавил фотографија од автомобил на еден од нив и се заканил дека ќе го запали.
Судот го прогласил за виновен за две кривични дела јавно поттикнување насилство и омраза и за закана. Добиената единствена казна била една година затвор, условно на три години.
Во Макарска, друг маж бил осуден поради антисемитски и антисрпски графити, меѓу кои свастика, навредлива порака за Евреите и повик „Србите на врби“, придружен со симбол поврзан со усташкото движење. Судот утврдил намера да се предизвика нетрпеливост кон Србите и Евреите. Казната била една година затвор, условно на три години, а осудениот морал да плати и надомест за штета и трошоци на постапката.
Во уште еден предмет, маж добил четири месеци условен затвор затоа што под текст на Фејсбук напишал дека политичар од српска националност треба да биде убиен.
Овие случаи покажуваат дека говорот на омраза во Хрватска не се сведува само на фудбалските трибини. Тој се појавува и на социјалните мрежи, на јавни површини и во закани насочени кон конкретни луѓе или групи.
Кога насилството се претставува како навивачки фолклор
Посебен случај во анализата се однесува на графити во Риека со закани кон навивачите на „Хајдук“. Обвинителството смета дека пораката „убиј го товарот“, како навредлив назив за навивач на „Хајдук“, претставува јавно поттикнување насилство и омраза. Обвинетиот признал дека пишувал графити, но негирал дека спорниот дел е негов и го опишал како навивачки „фолклор“.
Токму ваквото оправдување е дел од поширокиот проблем: повиците на насилство се претставуваат како дел од навивачката култура, иако нивната содржина ги надминува спортското ривалство и вербалните провокации.
Во друг предмет, двајца мажи од Пожега биле ослободени во прв степен откако едниот ја симнал српската застава од централниот градски плоштад, а другиот го снимал настанот. Обвинителството сметало дека станува збор за говор на омраза кон српското малцинство, но судот оценил дека не е докажано дека двајцата дејствувале заеднички на начинот опишан во обвинението и дека бил исполнет условот за потребната јавност на објавата. Обвинителството поднело жалба.
Дали условните казни ја запираат омразата?
Главното прашање што го поставува „Индекс“ не е дали Хрватска има законски механизми за казнување на говорот на омраза, туку дали тие се применуваат со доволна доследност и тежина.
Повиците за истребување на Евреи, величењето на Хитлер, расистичките закани и пораките за убивање припадници на други националности не се обични навреди. Тие ја нормализираат идејата дека насилството врз одредени групи може да биде прифатливо, па дури и забавно.
Условната казна не значи дека сторителот е ослободен од одговорност – таа е кривична санкција со конкретни правни последици. Но кога таа станува доминантен одговор на сериозни случаи на поттикнување омраза, се поставува прашањето дали пораката што ја испраќа правосудството е доволно силна.
Случајот со навивачите на „Хајдук“ затоа е повеќе од уште еден инцидент пред фудбалски натпревар. Тој е тест за способноста на хрватските институции да ги идентификуваат одговорните, да ги спроведат постапките и да покажат дека величењето на нацизмот и повикувањето на геноцид не може да се прикријат зад навивачката страст.
Одговорноста не завршува со осудата на конкретните извици. Таа подразбира и јасен институционален став дека расизмот, антисемитизмот и повиците на насилство не се дел од спортот, ниту прифатлив израз на политичко или национално чувство.
