Skip to content
По речиси две години протести, студентското движење ја урна политичката доминација на Александар Вучиќ. Но победата на изборите е само првата задача: Србија сега очекува од студентската листа да покаже како ќе ја води државата, ќе ги менува институциите и ќе ја претвори антикорупциската мобилизација во конкретна политика.
Зоран БОЈАРОВСКИ
„Изгубивме“. Со овие зборови Александар Вучиќ ја призна изборната победа на студентската листа на предвремените парламентарни избори во Србија. Според процените што самиот ги соопшти во изборната вечер, студентската листа би можела да освои меѓу 135 и 140 пратенички места, наспроти околу 105 за листата собрана околу Српската напредна странка. Тоа сè уште не се конечни официјални резултати, но признавањето на поразот од Вучиќ го означува најголемиот политички пресврт во Србија во последните години.
Многу е важно што Вучиќ го направи тоа на таков начин. Со јасно признавање на победата на студентите. Тоа веднаш ја спушти тензијата во Србија и стравот од можни пост-изборни инциденти.
Одговорот на прашањето што ја чека Србија утре, сепак, не е едноставен. Студентите успеаја да ја претворат долгогодишната општествена незадоволност во изборна сила. Сега треба да докажат дека можат да ја претворат и во функционална власт.
Победа што почна со барање одговорност
Студентскиот бунт не се роди како класична партиска кампања. Пресвртница на бунтот беше трагедијата во Нови Сад во ноември 2024 година, кога при уривање на настрешница на железничката станица загинаа 16 луѓе. Протестите што следуваа ја претворија трагедијата во пошироко прашање за корупцијата, одговорноста на институциите и политичкиот систем во кој, според демонстрантите, моќта се концентрирала околу владејачката партија.
Студентите бараа одговорност, функционални институции и исполнување на конкретните барања поврзани со трагедијата. Кога не добија одговор што го сметаа за задоволителен, нивната стратегија се префрли од притисок врз власта кон барање предвремени парламентарни избори.
Тоа беше клучната политичка промена. Движењето што започна со барање институциите да ја завршат својата работа стигна до заклучок дека за тоа е неопходна промена на власта.
Во текот на кампањата студентите се обидоа да го задржат токму тој фокус. Наместо да дозволат изборите да се сведат на вообичаено надмудрување меѓу партии, лидери и идеолошки блокови, тие ја поставија одговорноста на власта како централна линија на политичката борба.
На тој начин успеаја да привлечат и граѓани кои не мора да ги делат истите ставови за економијата, националните прашања, односите со Европската Унија или надворешната политика. Нивната заедничка точка беше барањето за промена на системот на владеење.
Немаше класична програма, но имаше заеднички план
Една од најинтересните особености на студентската кампања беше тоа што не се развиваше како типична партиска понуда со детално разработени решенија за секоја област од државната политика. Аналитичарите укажуваа дека во оваа фаза за студентите најважно било да не влезат во замката на дебати во кои ќе мора да се позиционираат како уште една политичка партија, со ризик да ги поделат сопствените поддржувачи.
Но би било неточно да се каже дека студентската листа воопшто немаше програма. Во септември таа објави план од 11 точки, организиран во три целини: „Србија или мафија“, „Во знаењето е моќ“ и „Србија расте со нас“.
Планот вклучуваше борба против корупцијата и криминалот, специјална обвинителска полиција, враќање незаконски стекнат имот, бесплатни учебници, поддршка за образованието и домашната економија, како и подобар пристап до лекови и домување. Тоа беше политичка рамка, но не и целосно разработен одговор на сите прашања што ги отвора управувањето со државата.
Токму тука се наоѓа првиот голем предизвик. Во опозиција, различните групи можат да се обединат околу заеднички противник. Во влада, тие мора да се договорат за буџетот, даноците, јавните инвестиции, платите, здравството, образованието, енергетиката и надворешната политика. Заедничката цел да се смени власта не е автоматски гаранција дека ќе постои согласност за секое од овие прашања.
Студентите успеаја да ја одложат таа расправа до моментот кога ќе имаат изборна легитимност. Но по победата, прашањето за конкретната политичка платформа веќе не може да се одложува.
Формирањето влада ќе биде првиот вистински тест
Ако се потврдат процените за 135 до 140 пратеници, студентската листа би имала мнозинство во парламентот со 250 места. За мнозинство се потребни најмалку 126 пратеници. Тоа значи дека, според сегашните проекции, не би морала да бара коалициски партнер за да обезбеди парламентарна поддршка.
Но математичкото мнозинство не е исто што и подготвена, одржлива и ефикасна влада.
Студентската листа е политички необичен проект. На листата не се најдоа самите студенти, туку луѓе од различни професии – лекари, универзитетски кадри, активисти, спортисти, земјоделци и уметници. Таквиот избор требаше да покаже дека движењето не создава нов култ на лидерот, туку нуди поширок состав со експертски и општествен кредибилитет.
Но сега ќе мора да се одлучи кој ќе биде мандатар, кои луѓе ќе ги преземат клучните министерства, како ќе се носат одлуките и кој ќе одговара за нив. Децентрализираното движење што му помогна на студентскиот протест да остане широк и отпорен може да стане тешкотија кога ќе треба да се воспостави јасна извршна хиерархија.
Исто толку важно е да се утврди дали 11-те точки ќе станат основа на владина програма со рокови, финансиска процена и механизми за контрола. Борбата против корупцијата не се спроведува само со смена на луѓето на функциите. Таа бара независни обвинители и судови, транспарентни јавни набавки, слободни медиуми и институции што можат да постапуваат и против новата власт.
Вучиќ го изгуби парламентот, но не и целото влијание преку ноќ
Признавањето на поразот е значаен политички момент, но не значи дека системот што го изгради Вучиќ исчезнува веднаш. Партиските структури, локалните мрежи, влијанието врз медиумите и врските во институциите не се менуваат со една изборна ноќ.
И самиот Вучиќ, во обраќањето кога го призна поразот рече „сега ќе видат што е опозиција, па ние повеќе години имаме поминато во опозицијата, отколку на власт“.
Ниту секој граѓанин што гласал за студентската листа нужно поддржува радикална промена на сите политики на досегашната власт. Дел од гласачите можеби пред сè сакаат одговорност за корупцијата, дел бараат независно судство, а други очекуваат подобар животен стандард. Оваа широка коалиција на незадоволство е изборната сила на студентите, но може да биде и нивната најголема слабост ако не успеат да ги претворат различните очекувања во јасни приоритети.
Дополнителен предизвик ќе биде односот со институциите и со деловите од системот што досега функционирале во тесна политичка врска со владејачката партија. Новата власт ќе мора да покаже дека промената не значи само замена на една партиска контрола со друга.
Србија утре ќе бара повеќе од прослава
Во изборната ноќ студентите испратија порака дека победата е резултат на храброста и дека носи одговорност. Повикаа на мирна и достоинствена прослава, предупредија да не се подлегнува на провокации и најавија дека работата почнува веднаш.
Тоа е важна порака во општество во кое изборната кампања беше проследена со тензии и пријави за неправилности. Мирната транзиција, почитувањето на изборната волја и избегнувањето политичко насилство ќе бидат првите предуслови за легитимна промена на власта.
Но вистинскиот тест почнува потоа. Србија ќе очекува одговори за тоа како ќе се истражува корупцијата, како ќе се врати независноста на институциите, како ќе се обезбеди слобода на медиумите и дали економските ветувања ќе добијат реална финансиска основа. Ќе се бараат и јасни ставови за надворешната политика, односите со Европската Унија, Косово и врските со Русија.
Особено зашто студентите за време на својата кампања, долги, маршеви и масовни собири, кокетираа со некои национални прашања како што е Косово, санкциите кон Русија, трите прста како знак за победа, па дури и по прашањето на евроинтеграциите на Србија.
Студентите ја освоија најважната политичка битка: покажаа дека власта што изгледаше неприкосновена може да биде поразена на избори. Но нејзиниот пораз не е исто што и автоматска победа на функционална, праведна и демократска држава.
Утре Србија нема да бара само одговор на прашањето кој ќе владее. Ќе бара да дознае како ќе се владее, што ќе се промени и дали луѓето што ја добија довербата ќе можат да ја претворат во резултати.
