Skip to content
Европа влегува во нова социјална криза, а овојпат во нејзиниот центар не се само инфлацијата и платите, туку едно многу поосновно прашање – каде и по која цена ќе живее следната генерација. Во Шпанија десетици илјади луѓе излегоа на улиците поради кириите, Владата не успеа да ги протурка мерките за домување, а Педро Санчез распиша предвремени избори. Во Франција, пак, младинските протести поради состојбата во образованието и јавните услуги прераснаа во судири, блокади и пожари.
Причините не се идентични, но зад незадоволството се гледа слична европска слика – младите сè потешко можат да си дозволат самостоен живот, домувањето зема сè поголем дел од приходите, а јавните системи се под притисок.
И бројките покажуваат дека станува збор за многу повеќе од привремено поскапување.
Во вториот квартал од 2026 година цените на становите во Европската унија биле за 4,7 проценти повисоки отколку една година претходно, а кириите за три проценти. Европската комисија проценува дека во последната деценија цените на недвижностите пораснале за повеќе од 60 проценти, додека кириите за повеќе од 20 проценти.
Она што некогаш беше проблем на најсиромашните, денес станува проблем и на луѓето со редовна работа и просечна плата.
Во Шпанија станот стана политичко прашање број еден
Шпанија е можеби највидливиот пример.
Во Мадрид и десетици други градови викендов се одржаа масовни протести поради цената на домувањето. Според властите, само во главниот град имало околу 70.000 демонстранти, додека организаторите проценуваат дека бројката била многу поголема.
Незадоволството се таложи со години.
Просечните кирии во Шпанија речиси се удвоиле во последната деценија, а во Мадрид, Барселона и туристичките центри станот сè повеќе станува недостижен за младите со просечни примања.
За дел од младите Шпанци киријата веќе може да изеде речиси цела месечна плата.
Последната искра беше случајот со 87-годишната Марикармен Абаскал, која беше иселена од станот во кој живеела околу седум децении. Нејзиниот случај стана симбол на поширокото незадоволство од инвестициските фондови, растот на кириите и несигурноста на станарите.
Владата на Санчез предложи продолжување на договорите за закуп, посилна заштита од иселување и ограничувања за дел од сопствениците и инвестициските фондови.
Парламентот ги отфрли мерките.
Неколку дена подоцна Санчез распиша предвремени избори за 29 ноември.
Станбената криза така од социјална тема директно влезе во центарот на политичката битка.
Младите остануваат кај родителите затоа што немаат избор
Проблемот не е само што недвижностите се скапи.
Последицата е целосно менување на животниот циклус на младите Европејци.
Се одложува иселувањето од родителскиот дом. Се одложуваат бракот и создавањето семејство. Луѓето одбиваат работни места во други градови бидејќи не можат да најдат стан. Студентите трошат огромен дел од својот буџет само за сместување.
Истражувања на Европската комисија покажуваат дека студентите во просек трошат речиси половина од својот буџет за домување.
Во пошироката група од 18 до 34 години, повеќе од една четвртина од младите во Европа трошат над 40 проценти од расположливиот приход на домување – ниво кое економистите веќе го сметаат за сериозно финансиско оптоварување.
Тоа значи дека проблемот веќе не е само да се купи стан.
За многумина проблем стана и да се изнајми.
Франција гори, но таму проблемот е поширок
Француските протести не започнаа поради кириите и не треба да се мешаат директно со шпанските демонстрации.
Таму младите излегоа на улиците поради недостиг на наставници, преполни училници, лоши услови во училиштата и незадоволството од јавните услуги.
Но социјалната заднина е слична.
Протестите започнаа во посиромашните париски предградија и се проширија низ земјата. Стотици училишта се затворени или делумно блокирани, а дел од протестите прераснаа во судири со полицијата и палење објекти.
Според француското Министерство за образование, стотици средни училишта се погодени од протестите, десетици објекти се оштетени, а илјадници претежно млади демонстранти се приведени.
Во исто време Франција се обидува да го намали огромниот јавен долг и да спроведе буџетски ограничувања.
Така се создава класичен судир – државата бара штедење, а младите бараат повеќе пари за образование, домување и јавни услуги.
Европа со години градела премалку станови
Еден од главните проблеми е понудата.
Проценките на европските институции и експертските организации покажуваат дека на Европа ѝ недостигаат милиони станови.
Во големите градови населението растеше побрзо од изградбата. Туристичкото изнајмување дополнително извади дел од становите од долгорочниот пазар. Потоа дојдоа високите камати, поскапувањето на градежните материјали и намалувањето на новоградбата.
Резултатот е едноставен – многу луѓе бараат стан, а нема доволно станови таму каде што тие сакаат и мораат да живеат.
На тоа се додаваат инвестициските фондови, краткорочното изнајмување и становите кои се купуваат како инвестиција, а не како место за живеење.
Но нема едноставно решение.
Ограничувањето на кириите може да ги заштити сегашните станари, но критичарите предупредуваат дека може да ги одврати сопствениците од изнајмување и дополнително да ја намали понудата.
Масовната нова градба, пак, бара години, земјиште, инфраструктура и милијарди евра.
Брисел веќе призна дека има вонредна состојба
Европската комисија веќе ја нарекува состојбата со домувањето „вонредна“.
Минатата година беше претставен и првиот Европски план за достапно домување, со мерки за зголемување на понудата, поттикнување инвестиции и ограничување на негативното влијание на краткорочните туристички изнајмувања во градовите под најголем притисок.
Фактот што ЕУ воопшто доби посебен комесар за домување покажува колку темата се помести нагоре на политичката агенда.
Станот повеќе не се третира само како приватен имот или локално комунално прашање.
Тој станува европско економско и политичко прашање.
Кога млад човек работи, а сепак не може да се исели
Тоа е веројатно суштината на кризата.
Европскиот социјален модел со децении се темелеше на претпоставката дека образованието и работата носат постепено подобар живот – работа, стан, семејство и економска сигурност.
Кај сè поголем број млади тој редослед повеќе не функционира.
Имаат работа, но немаат стан.
Имаат плата, но немаат доволно за кирија и нормален живот.
Имаат образование, но живеат со родителите до триесеттите.
Кога тоа трае доволно долго, економскиот проблем станува политички.
Во Шпанија веќе донесе десетици илјади луѓе на улица и предвремени избори.
Во Франција незадоволството на младите веќе ги затвора училиштата и излегува на улица.
А европските бројки велат дека проблемот не исчезнува – становите и кириите продолжуваат да поскапуваат.
Затоа кризата со домувањето сè помалку изгледа како проблем на пазарот на недвижности.
Сè повеќе изгледа како едно од прашањата што ќе ја одредуваат европската политика во следните години.
