Skip to content
Доналд Туск дојде на власт со ветување дека ќе ја ослободи Полска од политичката контрола врз судството. Три години подоцна, земјата повторно е во длабока уставна криза, а Владата што ветуваше враќање на владеењето на правото се соочува со обвинувања дека и самата ги заобиколува институционалните процедури. На спротивната страна е претседателот Карол Навроцки, поддржан од партијата што ги спроведе спорните судски реформи. Парадоксот е сериозен – може ли демократијата да се обнови со методи што потсетуваат на оние поради кои беше нарушена?
Полскиот претседател Карол Навроцки го прекина патувањето во странство и итно се врати во Варшава. Пред Уставниот трибунал имаше протести и засилено полициско присуство, додека претставниците на власта и опозицијата меѓусебно се обвинуваа за незаконско преземање на една од најважните институции во државата.
Сцените од последните денови на октомври 2026 година изгледаат како кулминација на ненадејна политичка криза. Но, конфликтот што ја потресува Полска не започна со последните одлуки на Уставниот трибунал, ниту со враќањето на претседателот во земјата.
Неговите корени се повеќе од една деценија стари, а во основата стои прашањето дали политичката власт има право да ги менува институциите за да ја исправи штетата што претходно им ја нанела друга политичка власт.
Туск има сериозни аргументи дека полското судство мора да се реформира. Но, неговиот најголем предизвик денес не е само да докаже дека претходната власт постапувала незаконски. Тој мора да докаже дека неговата влада нема да го повтори истиот модел на политичко влијание, овојпат под знамето на демократската обнова.
Две политички сили, една битка за судството
За да се разбере сегашната криза, неопходно е да се објасни политичкиот однос меѓу премиерот и претседателот.
Доналд Туск е лидер на проевропската Граѓанска платформа, главната сила во владејачката коалиција што ја презеде власта во декември 2023 година.
Карол Навроцки, иако формално независен претседател, беше избран во 2025 година со поддршка на конзервативната партија Право и правда (ПиС), која управуваше со Полска од 2015 до 2023 година и денес е главна опозициска сила.
Токму ПиС ги спроведе судските реформи што предизвикаа сериозни критики од Европската Унија и пресуди на европските судови.
Туск дојде на власт со ветување дека ќе ги исправи последиците од тие реформи. Но, изборот на Навроцки за претседател создаде нова институционална пречка.
Полска така се најде во ситуација во која Владата се обидува да ги промени институциите обликувани за време на владеењето на ПиС, додека претседателот поддржан од истата партија се спротивставува на дел од тие промени.
Тоа не е само политичка поделба. Тоа е судир меѓу две различни толкувања на уставниот поредок, во кој секоја страна тврди дека ја брани законитоста.
Демократијата што требаше да биде поправена
Кога ПиС ја презеде власта во 2015 година, започна серија промени што суштински го изменија односот меѓу политиката и судството.
Промените во начинот на именување судии, дисциплинската одговорност на судиите и функционирањето на Уставниот трибунал предизвикаа остри реакции од европските институции.
Полската влада тогаш тврдеше дека спроведува неопходни реформи на неефикасен и затворен судски систем. Критичарите предупредуваа дека под изговор на реформа се создава механизам за политичка контрола врз судството.
Со текот на времето, дел од овие критики добија и конкретна правна потврда.
Европскиот суд за човекови права утврди повреди поврзани со составот и независноста на одредени судски тела, вклучително и со неправилности при именувањето судии во Уставниот трибунал. Судот на правдата на Европската Унија, пак, донесе одлуки против одредени механизми за дисциплинска контрола врз судиите.
Тоа е важна разлика што не смее да се изгуби во денешниот политички судир.
Проблемите во полското судство не се само тврдења на Туск или на неговата политичка коалиција. За дел од нив постојат меѓународни судски пресуди.
Кога Туск ја презеде власта во декември 2023 година, тој наследи институционален систем чија независност беше сериозно доведена во прашање.
Неговото ветување беше дека ќе ја врати правната држава, ќе ги исправи последиците од спорните реформи и ќе ги обнови односите со Европската Унија.
Но, токму тука започнува полскиот парадокс.
Како се менува институција што не ја признавате за независна?
За разлика од обичната промена на влада, реформата на судството не може да се спроведе само со политичка одлука.
Судиите имаат мандати, институциите имаат законски надлежности, а уставните процедури постојат токму за да спречат секое ново парламентарно мнозинство да го обликува судството според сопствените интереси.
Но, што се случува кога дел од тие институции се формирани преку постапки чија законитост веќе е оспорена?
Дали новата власт треба да ги почитува сите нивни одлуки, дури и кога смета дека произлегуваат од незаконски именувања? Или има право да интервенира за да ја врати состојбата што постоела пред спорните реформи?
Туск се соочува токму со оваа дилема.
Неговата влада тврди дека не може да ја обнови независноста на судството без да ги отстрани последиците од претходната политизација.
Но, противниците предупредуваат дека таквиот пристап отвора можност секоја нова власт да прогласува дел од наследените институции за нелегитимни и да бара нивна промена.
Тоа е опасноста од институционален круг без излез.
Една власт ги менува правилата со образложение дека го реформира судството. Следната ги оспорува тие промени со образложение дека ја враќа законитоста. Третата, пак, може да ги оспори постапките на втората.
Во таков систем, независноста на судството престанува да биде стабилна уставна гаранција и станува предмет на постојано политичко преговарање.
Туск има правна основа, но не и неограничени овластувања
Последниот судир околу Уставниот трибунал покажува колку е тенка границата меѓу оправдана институционална реформа и правно спорна интервенција.
Едно од централните прашања е одбивањето на претседателот Карол Навроцки да овозможи полагање заклетва на дел од судиите избрани од парламентот.
Венецијанската комисија во октомври оцени дека претседателот нема дискреционо право да го блокира стапувањето на должност на судии што се избрани во согласност со уставните процедури.
Ова е значаен аргумент во прилог на позицијата на владината коалиција.
Ако парламентот има уставно право да избира судии, претседателот не може едноставно да ја претвори својата улога во дополнителен механизам за политичка контрола.
Меѓутоа, кризата дополнително се продлабочи со одлуката за суспендирање на раководството на Уставниот трибунал.
Таа отвори нов спор околу надлежностите, постапката и законската основа за таквата мерка.
За разлика од прашањето за претседателското блокирање на заклетвите, каде што постои јасна оценка на Венецијанската комисија, законитоста на последната интервенција во раководството на судот останува оспорена.
И тука се појавува најважниот тест за Туск.
Фактот дека претходната власт ја нарушила независноста на судството не значи дека сегашната влада добива право да ги заобиколува процедурите во име на нивното исправување.
Правната држава не функционира според принципот дека оправданата цел автоматски ги оправдува средствата.
Ако Владата сака да докаже дека ја обновува независноста на институциите, мора да прифати дека и нејзините одлуки подлежат на правна проверка.
Во спротивно, реформата ризикува да ја изгуби токму онаа демократска предност врз која се темели.
Претседателот го брани Уставот, но чиј уставен поредок?
Карол Навроцки ја претставува својата интервенција како одбрана на уставниот поредок.
Неговото итно враќање во Варшава, влегувањето во Уставниот трибунал и свикувањето политички консултации покажуваат дека претседателот е подготвен директно да се спротивстави на постапките што ги поддржува владината коалиција.
Навроцки тврди дека се случило насилно преземање на уставна институција. Туск, пак, ја обвинува ПиС и претседателот дека продолжуваат да ја поткопуваат правната држава.
Но, и претседателската позиција има сериозна противречност.
Навроцки бара строго почитување на уставните процедури, додека истовремено го оспорува стапувањето на должност на судии избрани од парламентот, и покрај оценката на Венецијанската комисија дека претседателот не смее произволно да го блокира процесот.
Дополнително, неговата политичка поврзаност со ПиС го отвора прашањето дали со своите постапки ја штити независноста на институциите или го брани институционалното наследство на претходната власт.
Сепак, политичката блискост со ПиС сама по себе не е доказ дека секоја негова правна забелешка е неоснована.
Токму затоа полската криза не може да се сведе на едноставна поделба меѓу демократски реформатори и противници на демократијата.
Правната оценка мора да се однесува на секоја конкретна одлука, на надлежноста на институцијата што ја донела и на постапката според која е спроведена.
Кога и сојузниците почнуваат да се сомневаат
Еден од најзначајните сигнали за сериозноста на кризата не дојде од опозицијата, туку од политичките партнери на Туск.
Шимон Холовња, еден од водечките претставници на центристичката Полска 2050, предупреди дека обидот проблемите во Уставниот трибунал да се решат со сила може дополнително да ја продлабочи кризата.
Владислав Косинјак-Камиш, вицепремиер и лидер на Полската народна партија, исто така се заложи за дијалог и учествуваше во консултациите свикани од претседателот.
Овие реакции се особено важни затоа што покажуваат дека загриженоста за методите на институционалната обнова не доаѓа исклучиво од ПиС.
Во самата владејачка коалиција постојат различни ставови за тоа до каде треба да оди конфронтацијата.
За Туск, ова е дополнителен политички проблем.
Неговата влада не е составена од една партија, туку од коалиција со различни идеолошки позиции, обединета меѓу другото и околу ветувањето за враќање на демократските стандарди.
Ако начинот на спроведување на реформите почне да создава поделби меѓу партнерите, премиерот ризикува да ја ослаби политичката поддршка токму за реформите што треба да бидат неговото најважно наследство.
Европската Унија пред незгоден тест
Полскиот случај има значење што ги надминува националните граници.
Во текот на владеењето на ПиС, Европската Унија постојано предупредуваше дека политичкото влијание врз судството ја загрозува независноста на институциите и основните принципи на европскиот правен поредок.
Доаѓањето на Туск беше дочекано како можност Полска да ги обнови демократските стандарди и да ги надмине долгогодишните судири со Брисел.
Но, сегашните случувања отвораат незгодно прашање и за европските институции.
Дали истите критериуми за владеење на правото ќе важат и кога спорните постапки ги презема влада што има силна политичка поддршка во европските институции?
Европската Унија има основан интерес да ја поддржи обновата на независното судство во Полска. Но, таа поддршка не може да значи автоматско одобрување на секој метод избран од владината коалиција.
Во спротивно, принципот на владеење на правото ризикува да биде доживеан како политички критериум што зависи од тоа кој управува со државата.
Тоа би било особено проблематично за Унија што бара почитување на истите стандарди и од земјите кандидати за членство.
Полска може да добие нов суд, но дали ќе добие независен суд?
Со парламентарните избори во 2027 година, институционалната криза добива и силна предизборна димензија.
За Туск, реформата на судството е доказ дека неговата влада го исполнува ветувањето за демократска обнова.
За ПиС, судирот околу Уставниот трибунал е можност да ја претстави владината коалиција како политичка сила што ги нарушува уставните правила.
За Навроцки, конфликтот е и начин да ја зацврсти својата позиција како противтежа на премиерот.
Но, додека политичките табори се борат за легитимитет, самата институција што треба да го штити Уставот останува во состојба на длабока неизвесност.
Полска може да го смени раководството на Уставниот трибунал. Може да ги преиспита спорните именувања и да донесе нови правила за функционирање на судството.
Но, ниту една од тие промени сама по себе не гарантира независност.
Вистинската реформа ќе биде успешна само ако создаде институции што нема да зависат од политичката волја на Туск, Навроцки или која било следна влада.
Затоа најважното прашање не е кој ќе победи во сегашниот судир, туку каков судски систем ќе остане по него.
Ако Туск успее да ја отстрани политичката контрола воспоставена за време на ПиС, но притоа создаде механизми што ќе ѝ овозможат на неговата влада да влијае врз судството, Полска нема да го реши проблемот. Само ќе ја промени страната што има предност во него.
Ако, пак, реформите воспостават јасни процедури, независни механизми за именување и институционални гаранции што ќе важат без оглед на изборните резултати, сегашната криза може да стане пресвртница во обновувањето на полската демократија.
Во тоа се состои парадоксот на полската политичка криза. Демократијата мора да има механизми за да ги исправи сопствените нарушувања, но тие механизми не смеат да создадат нови.
Полска не може да ја врати правната држава само со замена на луѓето што ги контролираат институциите. Мора да воспостави систем во кој никој нема да може да ги контролира.
