Skip to content
Нафта над 100 долари, скапа енергија, висок трошок за ѓубрива и каматни стапки што повторно се движат нагоре во Европа. Светските финансиски лидери неделава се собраа во Бангкок на годишните средби на ММФ и Светската банка во момент кога неколку глобални ризици повторно се преклопуваат.
За Македонија тоа не значи дека цените автоматски ќе пораснат или дека кредитите веднаш ќе поскапат. Но постојат три јасни канали преку кои светскиот удар може да стигне и до домашниот паричник: горивото и транспортот, природниот гас и ѓубривата, како и цената на задолжувањето.
Токму нив треба да се следат во следните денови.
Светската банка проценува дека цените на енергијата во 2026 година во просек ќе бидат 24 проценти повисоки од лани, а вкупниот индекс на суровини 16 проценти. Само во септември нејзиниот индекс на енергијата скокнал за 25,7 проценти за еден месец, при што суровата нафта поскапела за 21,2, а природниот гас за 15,3 проценти.
Македонија во овој глобален шок влегува со домашна инфлација од 2,7 проценти во септември. Храната и безалкохолните пијалаци се поскапи за 1,7 проценти од лани, домувањето, струјата, гасот и другите горива за 3,7 проценти, а транспортот за 3,3 проценти. Тоа значи дека најновите домашни податоци сè уште не покажуваат драматичен ценовен удар од размерите што се гледаат на дел од светските пазари.
Но прашањето е што ќе се случи ако високите глобални цени потраат.
Три канали од светските пазари до домашните цени
| Глобален ризик | Како може да стигне до Македонија | Што да се следи |
|---|---|---|
| Скапа нафта и дизел | Гориво → транспорт → трошоци на компаниите → цени | Светската цена на нафтата и домашните малопродажни цени |
| Гас и ѓубрива | Поскапи земјоделски инпути → повисоки производствени трошоци → храна | Цената на природниот гас, уреата и другите ѓубрива |
| Повисоки глобални камати | ЕЦБ и пазарни стапки → кредити со променлива камата → поскапо финансирање | Одлуките на ЕЦБ и условите во банкарските договори |
Првиот канал е најдиректен.
Нафтените деривати се меѓу најзначајните увозни производи во Македонија. Во периодот јануари–август земјава увезла стоки во вредност од 8,15 милијарди евра, а ДЗС ги издвојува токму нафтените масла и производите добиени од битуменозни минерали меѓу најзначајните ставки во увозот.
Кога дизелот поскапува на меѓународниот пазар, ефектот не завршува на бензинската пумпа. Горивото е трошок за камионскиот транспорт, дистрибуцијата, земјоделската механизација, градежништвото и голем број услуги.
Но преносот не е автоматски и не е еден спрема еден. На домашната цена влијаат набавните котации, курсот, даноците, маржите и регулаторната формула.
Затоа светска нафта поскапа за 20 проценти не значи домашно гориво поскапо за истиот процент.
ОД ГАСОТ ДО НИВАТА, А ПОТОА ДО ХРАНАТА
Вториот ризик е помалку видлив, но може да се почувствува со временско задоцнување.
Природниот гас е клучна суровина во производството на амонијак, а амонијакот е основа за уреата и другите азотни ѓубрива.
Светската банка уште во април процени дека цените на ѓубривата во 2026 година би можеле во просек да бидат 31 процент повисоки од лани, а уреата дури околу 60 проценти поскапа. Во септември самиот индекс на ѓубривата бил релативно стабилен на месечно ниво, но високите енергетски цени повторно го зголемуваат ризикот за производствените трошоци.
За земјоделецот тоа значи комбинација од две ставки: дизел за машините и ѓубриво за производството.
Ако тие трошоци останат високи подолго време, дел од притисокот може да се пренесе на цената на житарките, зеленчукот и другите земјоделски производи. Друг можен ефект е фармерите да употребуваат помалку ѓубриво, што подоцна може да влијае врз приносите.
Светската банка токму затоа предупредува дека долготрајниот енергетски шок може да се движи во бранови: прво енергија, потоа ѓубрива и транспорт, а дури потоа дел од ефектот да стигне до храната.
Последните македонски податоци засега се релативно мирни: храната и безалкохолните пијалаци во септември се само 1,7 проценти поскапи од една година претходно. Токму затоа наредните месеци ќе покажат дали надворешниот трошочен притисок ќе остане ограничен или ќе почне посилно да се пренесува во домашните цени.
ТРЕТИОТ РИЗИК Е ЦЕНАТА НА ПАРИТЕ
На 10 септември Европската централна банка повторно ги зголеми трите клучни каматни стапки за 0,25 процентни поени поради инфлацискиот притисок од конфликтот на Блискиот Исток.
Од 16 септември депозитната стапка на ЕЦБ изнесува 2,50 проценти, главната рефинансирачка стапка 2,65, а маргиналната кредитна стапка 2,90 проценти. ЕЦБ истовремено предупреди дека инфлацијата во еврозоната ќе остане над целта подолг период и дека нема однапред зададен пат за следните каматни одлуки.
Ова е важно и за дел од македонските должници.
Кај кредитите со променлива каматна стапка што во договорот се врзани за референтна европска стапка како ЕУРИБОР, промената на референтната стапка може да влијае врз идната камата според условите и периодот на усогласување предвидени во договорот. Тоа не значи дека секој станбен или потрошувачки кредит во Македонија ќе поскапи, бидејќи голем дел имаат фиксна камата барем во дел од периодот на отплата, а договорите се различни.
Ризикот е поширок и за компаниите и државата: кога глобалните приноси растат, новото задолжување и рефинансирањето на старите обврски може да станат поскапи.
ММФ уште во пролетната проценка за Македонија предупреди дека глобалниот енергетски шок може да го забави растот на 3,1 проценти во 2026 година, да ја зголеми просечната инфлација кон 4,5 проценти и да го прошири дефицитот на тековната сметка поради повисоката сметка за увоз на енергија.
Но септемвриската домашна инфлација од 2,7 проценти покажува и зошто тие проекции не треба механички да се читаат како веќе реализирана состојба. Прогнозата е годишен просек и проценка на ризик, додека месечниот индекс ја покажува фактичката состојба во конкретен месец.
Најважниот нов тест доаѓа веднаш.
На 13 октомври ММФ во Бангкок ќе го претстави новиот World Economic Outlook и Global Financial Stability Report, а на 14 октомври следува Fiscal Monitor. Тие документи ќе покажат дали Фондот дополнително ги менува проценките за светскиот раст, инфлацијата, каматите и ризиците од висок долг.
За Македонија оваа недела затоа не треба да се гледа како најава за неизбежен нов ценовен шок.
Трите индикатори што вреди да се следат се многу поконкретни: дали нафтата и дизелот ќе останат високи, дали енергетскиот шок повторно ќе ги придвижи ѓубривата и храната и дали инфлацијата во Европа ќе ги принуди централните банки уште подолго да ги држат каматите високи.
Ако тие три ризици почнат да се движат истовремено, тогаш светската финансиска недела во Бангкок може многу брзо да престане да биде далечна економска приказна.
