Skip to content
Армискиот генерал Сергеј Суровикин ги добил прекарите „сирискиот касап“ и „генералот Армагедон“ за време на руската воена кампања во Сирија, спроведена во поддршка на режимот на Башар ал-Асад. Тој командувал со руските воени сили во Сирија од април до декември 2017 година, како и во периодот од јануари до април 2019 година. Неговите активности во Сирија, а подоцна и во Украина, беа предмет на критики од организациите за човекови права поради масовните напади врз цивилната инфраструктура и прашањето за можната одговорност на руското воено раководство за последиците од овие операции.
Анализира: Олександар Левченко
На 13 ноември 2017 година, руската авијација извршила серија напади врз централниот пазар во градот Атариб, во провинцијата Алепо. Според наодите на Независната меѓународна истражна комисија на ОН за Сирија, во нападот загинале 84 лица, меѓу кои пет деца и шест жени, а околу 150 лица биле повредени. Во нападите биле уништени значителен дел од трговските објекти, станбените згради и околната цивилна инфраструктура. Комисијата утврдила индиции дека руски авион употребил ненаведувана авијациска муниција.
Во текот на 2017 година, руските и сириските владини сили повеќепати извршувале воздушни напади врз болници и други медицински установи во провинцијата Идлиб. За време на офанзивната операција што започнала во септември истата година, биле уништени или оштетени шест болници и пет центри на цивилната одбрана. Оваа кампања предизвикала смрт на повеќе од 150 цивили и значително ги ограничила можностите за обезбедување медицинска помош на локалното население.
Меѓународните организации за човекови права, исто така, документирале употреба на касетна и запалива муниција за време на борбените дејства во Сирија. Конкретно, Human Rights Watch документирала најмалку 238 случаи на употреба на касетна муниција во периодот од август 2016 до јули 2017 година, а известила и за 22 напади со запаливо оружје во текот на 2017 година. Овие податоци го илустрираат севкупниот обем на употребата на вакви видови вооружување во сирискиот конфликт, иако сами по себе не ја утврдуваат одговорноста на конкретен командант за секој одделен инцидент.
Посебен случај беше хемискиот напад на 4 април 2017 година врз градот Кан Шејхун, во провинцијата Идлиб. Според податоците на Human Rights Watch, во нападот со зарин загинале најмалку 90 лица, меѓу кои и деца. Заедничкиот истражен механизам на ОН и Организацијата за забрана на хемиското оружје ја утврдил одговорноста на сириските владини сили за нападот. Настанот се случил за време на првиот период во кој Суровикин командувал со руските воени сили во Сирија, кои ја поддржувале владата на Башар ал-Асад. Сепак, самиот факт дека тој ја извршувал таа функција не е доволен автоматски да се утврди неговата лична кривична одговорност за конкретно злосторство.
Идлиб: прашањето за командната одговорност
На 15 октомври 2020 година, Human Rights Watch објави опсежна студија под наслов Targeting Life in Idlib: Syrian and Russian Strikes on Civilian Infrastructure („Напади врз животот во Идлиб: сириски и руски напади врз цивилната инфраструктура“). Во неа биле документирани 46 напади на сириските и руските сили врз цивилни објекти во периодот од март 2019 до март 2020 година. Според податоците наведени во извештајот, во овие напади загинале најмалку 224 цивили, а уште 561 лице било повредено. Биле оштетени 12 медицински установи и 10 училишта, додека воената кампања предизвикала присилно раселување на приближно 1,4 милиони луѓе.
Истражувачите анализирале сателитски снимки, повеќе од 550 фотографии и видеозаписи, како и сведоштва на над 100 очевидци. Во повеќе случаи, тие не пронашле докази за присуство на легитимни воени цели во близина на местата на нападите. Human Rights Watch, исто така, го вклучила Суровикин на списокот на високи руски воени команданти за кои, според оценката на организацијата, е потребно да се испита можната командна одговорност за воени злосторства.
Овој заклучок е од суштинско значење за оценувањето на улогата на Суровикин. Според меѓународното кривично право, одговорноста на командантот не произлегува само од неговата функција, туку зависи и од утврдените околности: дали имал ефективна контрола врз подредените, дали знаел или имал основа да знае за извршените злосторства и дали презел, или не презел, неопходни и разумни мерки за нивно спречување или за казнување на одговорните.
Оттука, сириското искуство на Суровикин претставува важен контекст за анализата на неговите подоцнежни активности во Украина. Сепак, правната оценка на неговата лична одговорност бара утврдување на конкретни наредби, командни синџири и други докази, а не само повикување на општиот карактер на воената кампања.
Украина: кампања против енергетската инфраструктура
Во октомври 2022 година, Суровикин застанал на чело на Обединетата групација на руските сили во Украина. Тој ја извршувал оваа функција од 8 октомври 2022 до 11 јануари 2023 година. Токму во тој период се одвивала една од најмасовните руски кампањи со ракетни напади и напади со беспилотни летала врз украинската енергетска инфраструктура.
На 10 октомври 2022 година, два дена по назначувањето на Суровикин, Русија извршила масовни ракетни напади врз Киев, Днипро, Запорожје, Житомир и други украински градови. Меѓу целите биле енергетски објекти, станбени населби, транспортна и друга цивилна инфраструктура. Во Киев биле оштетени универзитетски згради, културни установи, делови од паркот „Тарас Шевченко“ и пешачкиот мост. Според податоците објавени во првичните извештаи, загинале 11 лица, а уште 89 биле повредени.
Потоа руските сили систематски ги напаѓале електраните, трафостаниците, објектите за снабдување со топлинска енергија и енергетските мрежи. Последиците биле масовни прекини во снабдувањето со електрична енергија, вода и греење, што дополнително ја влошувало хуманитарната ситуација во услови на пад на температурите.
На 15 ноември 2022 година, Русија извршила нов масовен ракетен напад, лансирајќи кон Украина околу 90 ракети, според проценките објавени во тогашните извештаи. Нападите биле насочени, меѓу другото, кон енергетски објекти во различни региони, а биле погодени и станбени згради и цивилно население.
Според податоците наведени во меѓународните проценки од почетокот на декември 2022 година, во нападите врз енергетските објекти и во поврзаните напади загинале најмалку 77 цивили, а уште 272 лица биле повредени. Меѓународната истражна комисија на ОН за кршењето на човековите права во Украина посочила дека овие напади може да претставуваат воени злосторства, додека нивниот систематски карактер бара оценување во поширокиот контекст на меѓународното кривично право.
Аналитичарите на Фондацијата Карнеги ја разгледувале кампањата против украинскиот енергетски систем како инструмент за ослабување на воениот потенцијал на Украина и за зголемување на притисокот врз нејзиното општество. Истовремено, Институтот за проучување на војната (ISW) ги оценил стратешките резултати од руската воздушна кампања како ограничени: и покрај сериозните хуманитарни последици, нападите не ја принудиле Украина да го прекине отпорот и не ѝ обезбедиле на Русија решавачка воена предност.
Оттука, кампањата против енергетската инфраструктура треба да се оценува од два аспекта: како инструмент на воен притисок и како извор на сериозни ризици за цивилното население. Сепак, утврдувањето на личната одговорност на Суровикин за конкретните напади бара посебна анализа на неговите овластувања, наредбите и фактичката улога во планирањето и спроведувањето на операциите.
Меѓународниот кривичен суд: правни основи за истрага
Меѓународниот кривичен суд (МКС) веќе презеде процесни чекори во врска со руската кампања на напади врз украинската енергетска инфраструктура. Во март 2024 година, Судот издаде налози за апсење на поранешниот командант на руската далечна авијација во рамките на Воздушно-космичките сили, генерал-потполковник Сергеј Кобилаш, и на командантот на руската Црноморска флота, адмирал Виктор Соколов. Во јуни 2024 година, МКС издаде налози за апсење и на поранешниот руски министер за одбрана Сергеј Шојгу и на началникот на Генералштабот на вооружените сили на Руската Федерација, Валериј Герасимов.
Во овие предмети, судиите заклучија дека постојат разумни основи да се верува дека осомничените може да сносат одговорност за воени злосторства поврзани со напади врз цивилни објекти и предизвикување прекумерна случајна штета врз цивилното население. Ова не претставува конечна судска одлука за вина, но укажува на постоење доволни правни основи за продолжување на кривичната постапка.
Овие одлуки создаваат важен правен контекст за оценување на дејствијата на други високи руски воени функционери кои можеби учествувале во планирањето, издавањето или извршувањето на соодветните наредби. Сепак, издавањето налози за апсење на одредени команданти не значи автоматско утврдување вина на други лица. За секое лице мора одделно да се утврдат конкретните основи за индивидуална кривична одговорност.
Извештаи за можна наредба за уништување на мостовите во Киев
Посебно внимание заслужуваат извештаите на британскиот весник The Telegraph, според кои Владимир Путин наводно му наредил на Суровикин да ги уништи мостовите преку реката Днепар во Киев. Доколку оваа информација биде потврдена од независни извори и поткрепена со докази за содржината на наредбата, таа би можела да има значајно влијание врз оценувањето на намерите на руското воено раководство и на можниот карактер на планираните операции.
Мостовите во Киев имаат стратешко транспортно и хуманитарно значење. Тие овозможуваат движење на цивилното население, функционирање на службите за итни случаи, пристап до здравствените установи, транспорт на стоки и функционирање на градската економија. Нивното уништување би можело да предизвика сериозни нарушувања во сообраќајното поврзување и да го отежне обезбедувањето основни животни услуги.
Сепак, правната оценка на таквата наредба би зависела од конкретните околности. Мостовите, под одредени услови, може да претставуваат воени цели доколку нивната употреба дава ефективен придонес во воените дејствија, а нивното уништување, заземање или неутрализирање обезбедува конкретна воена предност. Но, дури и во таков случај, секој напад мора да биде во согласност со принципите на разликување, пропорционалност и преземање мерки на претпазливост. Намерното насочување напади кон цивилни објекти кои не претставуваат воени цели или изведувањето непропорционални напади може да претставува воено злосторство.
Затоа, извештаите за можна наредба за уништување на мостовите во Киев не треба да се претставуваат како веќе докажан факт или како автоматски доказ за намера за извршување воено злосторство. Сепак, доколку бидат потврдени, тие би можеле да станат важен елемент во истрагата за планирањето на воените операции, изборот на целите и можните намери на руското раководство.
Санкции и прашањето за налог за апсење
И покрај учеството во руските воени операции во Сирија и Украина и критиките од меѓународните организации за човекови права, Суровикин не е меѓу лицата за кои МКС јавно објавил дека издал налог за апсење. Истовремено, Европската Унија го вклучи во својот санкциски список во 2022 година, поврзувајќи ја одлуката со неговата улога во командувањето со руските сили и одговорноста за масовните воздушни напади, вклучително и нападите врз украинската енергетска инфраструктура.
Рестриктивни мерки против Суровикин воведоа и Велика Британија, Швајцарија, Австралија, Нов Зеланд, Украина и Јапонија. Сепак, санкциите и кривичното гонење се различни правни механизми: вклучувањето во санкциски список само по себе не докажува извршување воено злосторство и не ја заменува судската постапка за утврдување индивидуална одговорност.
Со оглед на документираните напади на руските сили врз цивилни објекти во Сирија и Украина, како и заклучоците на организациите за човекови права за потребата од испитување на можната командна одговорност на Суровикин, постојат основи за понатамошна правна анализа на неговата улога во овие операции. Доколку собраните докази ги исполнуваат утврдените стандарди, тие може да бидат доставени до надлежните органи за оценување на можноста за кривично гонење.
Истовремено, тврдењето дека веќе постојат доволни правни основи за задолжително издавање налог за апсење на Суровикин од страна на МКС би било преурането без пристап до доказите врз кои би се засновало соодветното барање. Издавањето налог за апсење е во надлежност на Судот и подразбира исполнување на условите од Римскиот статут, вклучително и постоење разумни основи да се верува дека лицето е поврзано со злосторства што спаѓаат во јурисдикцијата на МКС.
Искуството на Сергеј Суровикин во Сирија и неговата подоцнежна улога во војната против Украина го покренуваат суштинското прашање: до кој степен највисокото воено командување може да сноси индивидуална кривична одговорност за систематски напади што предизвикуваат големи цивилни загуби и уништување на критичната инфраструктура.
Документираните напади, наодите од меѓународните истраги, материјалите на организациите за човекови права и одлуките на МКС во однос на други високи руски функционери создаваат основа за темелно испитување на улогата на Суровикин во планирањето и спроведувањето на соодветните операции. Сепак, за тој да биде кривично гонет, неопходно е да се утврдат конкретни околности што го поврзуваат со наводните злосторства, вклучително и содржината на наредбите, ефективната контрола врз подредените, сознанијата за прекршувањата и реакцијата на нив.
Меѓународната правда мора да се темели не само врз политичката оценка на дејствијата на руското воено раководство, туку и врз докази што ги исполнуваат барањата на меѓународното кривично право. Токму таквиот пристап овозможува да се обезбеди индивидуална одговорност за воените злосторства, да се зајакне одвраќачкиот ефект на меѓународната правда и да се спречи неказнивоста за нападите врз цивилното население и критичната инфраструктура.
*Олександар Левченко е поранешен амбасадор на Украина во Босна и Херцеговина
