Skip to content
Македонија ноќеска преминува на зимско сметање на времето. Во недела, на 25 октомври, во 3 часот по полноќ стрелките ќе се поместат еден час наназад, односно времето повторно ќе биде 2 часот. Иако добиваме дополнителен час за спиење, промената не поминува незабележано за организмот. Кај дел од луѓето може да предизвика нарушен сон, замор, раздразливост и промени во расположението.
На прв поглед, есенското поместување на часовникот изгледа како добра вест. За разлика од пролетта, кога губиме еден час, сега добиваме дополнителни 60 минути. Но човечкиот организам не функционира според стрелките на часовникот, туку според сопствениот биолошки ритам.
Токму затоа, и навидум малата промена може да се почувствува во деновите што следуваат.
Нашиот внатрешен часовник, познат како циркадијален ритам, го регулира времето на спиење и будење, телесната температура, лачењето хормони, чувството на глад и нивото на будност во текот на денот.
Негов најважен регулатор е природната светлина. Кога наутро ќе се разденува, организмот добива сигнал дека започнува денот. Со намалувањето на светлината навечер се зголемува лачењето мелатонин, хормонот што помага во подготовката за спиење.
Ноќеска часовникот ќе се помести за еден час, но на организмот му е потребно време да го усогласи својот ритам со новиот распоред.
Дали навистина спиеме еден час подолго?
Не секој ќе го искористи дополнителниот час за спиење.
Истражување објавено во списанието „Journal of Sleep Research“, засновано на податоци од 11.780 учесници во британската биобанка, покажа дека при есенската промена луѓето во просек спиеле околу 33 минути подолго во споредба со претходната недела.
Тоа значи дека дополнителниот час што го добиваме на часовникот не мора да се претвори во цел час сон.
Некои луѓе продолжуваат да се будат во истото биолошко време. Ако досега се буделе во седум часот, по промената може спонтано да се разбудат во шест.
Кај други, особено кај оние што веќе имаат проблеми со спиењето, може да се појават потешкотии со заспивањето или будење во текот на ноќта.
Есенската промена генерално полесно се поднесува од пролетната, но тоа не значи дека е целосно без влијание.
Зошто порано ни се спие и се менува расположението?
Со враќањето на часовникот, изгрејсонцето и зајдисонцето ќе бидат приближно еден час порано според новото време. Тоа значи повеќе утринска светлина, но и порано стемнување во попладневните часови.
Самото поместување не ја скратува должината на денот. Деновите природно стануваат пократки како што се приближува зимата, но промената на часовникот дополнително го менува времето кога сме изложени на дневна светлина.
Кај дел од луѓето тоа може да биде проследено со поспаност, намалена концентрација, раздразливост или чувство на недостиг од енергија.
Посебно чувствителни можат да бидат лицата со нарушен сон, луѓето што работат во смени и оние чиј дневен распоред е строго определен.
Промените во изложеноста на дневна светлина имаат улога и во сезонските промени на расположението. Сепак, треба да се разликува влијанието на едночасовното поместување од влијанието на пократките есенски и зимски денови.
Истражувањата за непосредните психолошки ефекти од менувањето на часовникот не даваат секогаш исти резултати. Затоа не може да се тврди дека есенската промена сама по себе предизвикува депресија.
Што се случува со срцето и крвниот притисок?
Биолошкиот часовник учествува и во регулирањето на крвниот притисок, срцевата работа и лачењето кортизол, хормон што е поврзан со одговорот на организмот на стрес.
Научните истражувања покажуваат дека наглото нарушување на циркадијалниот ритам може да влијае врз овие процеси.
Сепак, важно е да се направи разлика меѓу двете сезонски промени.
Зголемен ризик од одредени кардиоваскуларни настани и сообраќајни несреќи почесто е забележуван по пролетното поместување, кога се губи еден час сон.
За есенското враќање на часовникот доказите се понееднозначни. Некои истражувања забележуваат нарушување на сонот и расположението, додека други не утврдуваат зголемување на здравствените ризици.
Затоа есенската промена не треба да се претставува како непосредна опасност за здравјето, но е дополнителна причина да се одржува редовен и квалитетен сон.
Децата потешко ги менуваат навиките
Родителите често најдобро ја забележуваат промената на часовникот.
Малите деца имаат воспоставени ритуали за јадење, играње и спиење. Кога часовникот ќе се врати наназад, нивниот организам може да продолжи да го следи стариот распоред.
Тоа значи будење еден час порано, поспаност пред вообичаеното време за спиење или раздразливост во текот на денот.
Педијатриските специјалисти за спиење препорачуваат постепено приспособување на вечерните и утринските навики, по десетина до петнаесет минути дневно.
За бебињата и малите деца особено е важно да се задржат познатите ритуали пред спиење и да не се прават нагли промени во дневниот распоред.
Како полесно да се приспособиме?
Најкорисно е во деновите по промената да се задржи редовен ритам на спиење и будење.
Изложувањето на природна светлина во текот на денот му помага на организмот да го усогласи внатрешниот часовник со новото време. Дури и кратка прошетка на дневна светлина може да биде корисна.
Физичката активност исто така придонесува за поквалитетен сон, додека големите количини кофеин доцна попладне, алкохолот и обилните вечерни оброци можат да го отежнат заспивањето.
Се препорачува и ограничување на користењето мобилни телефони и други екрани непосредно пред спиење, особено кај луѓето што тешко заспиваат.
Доколку во првите денови се појави замор, краток одмор може да помогне, но долгото попладневно спиење може дополнително да го наруши ноќниот сон.
Кај повеќето луѓе приспособувањето поминува во рок од неколку дена, иако индивидуалните разлики се значителни.
Зошто сè уште го менуваме часовникот?
Иако во Европа со години се дискутира за укинување на сезонското поместување на времето, конечна одлука сè уште нема.
Европскиот парламент уште во 2019 година се изјасни за укинување на практиката, но земјите членки не постигнаа договор за нејзино спроведување.
Американската академија за медицина на спиењето, врз основа на истражувањата за циркадијалниот ритам, се залага за трајно задржување на стандардното, односно зимското време, кое според неа е подобро усогласено со човечката биологија.
Во Македонија, како и во најголемиот дел од Европа, сезонската промена продолжува да важи.
Затоа ноќеска, кога часовникот ќе се врати од три на два часот, ќе добиеме дополнителен час според новото време. Но поважно од тоа колку покажува часовникот е дали му обезбедуваме на организмот доволно сон, дневна светлина и редовен ритам на живот.
