Работниот век во Македонија е четири години пократок

Граѓанин на Македонија може да очекува да помине околу 31,4 години на пазарот на трудот, покажува последната официјална споредлива вредност на Евростат во која е опфатена земјата. Во истата 2020 година, просекот во Европската Унија изнесувал 35,6 години, што значи дека очекуваниот работен век во Македонија бил пократок за 4,2 години.

Разликата денес веројатно е уште поголема, но за Македонија нема понов целосно споредлив податок во последната европска анализа. Во ЕУ очекуваниот работен век во 2025 година се зголемил на 37,5 години – 39,5 години кај мажите и 35,4 години кај жените. Холандија е на врвот со 44 години, пред Шведска со 43,4 и Данска со 42,6 години.

Овој показател не го мери просечниот пензиски стаж на веќе пензионираните граѓани, ниту кажува колку години некој мора да работи. Евростат пресметува колку години едно лице кое денес има 15 години може да очекува да биде дел од работната сила во текот на животот, било како вработено или како невработено лице што активно бара работа. Врз резултатот влијаат вработеноста, невработеноста, учеството на жените на пазарот на трудот, возраста на влегување и излегување од работната сила и очекуваното траење на животот.

Поради тоа, законската возраст за пензионирање не ја објаснува целата разлика. Во Македонија мажите стекнуваат право на старосна пензија со наполнети 64 години, жените со 62 години, а во двата случаи се потребни најмалку 15 години пензиски стаж. Но, дел од населението доцна се вклучува во формално вработување, минува периоди без работа или никогаш не станува економски активно.

Податоците на Државниот завод за статистика покажуваат дека во 2024 година работната сила во Македонија броела 792.779 лица. Од нив, 694.506 биле вработени, а 98.273 невработени. Стапката на активност изнесувала 52,3 проценти, стапката на вработеност 45,8 проценти, а невработеноста 12,4 проценти.

Токму ниската активност е еден од главните фактори што го скратуваат статистички очекуваниот работен век. Евростат наведува дека речиси 90 проценти од разликите меѓу земјите кај овој индикатор може да се објаснат со различното учество на населението на пазарот на трудот. Земји во кои поголем дел од луѓето се вработуваат порано, поретко остануваат надвор од работната сила и продолжуваат да работат во повозрасните години имаат подолг очекуван работен век.

Во Македонија особено голема е разликата меѓу мажите и жените. Податоците за 2023 година покажуваат стапка на вработеност од 53,2 проценти кај мажите и 37,9 проценти кај жените. Иако жените статистички живеат подолго, нивното пониско учество на пазарот на трудот го намалува вкупниот очекуван работен век во земјата.

Зад пониската активност стојат повеќе причини – продолжено образование, долготрајна невработеност, неплатена грижа за деца и постари членови на семејството, работа во неформалната економија, иселување и рано повлекување од пазарот на трудот. Индикаторот не ја регистрира непријавената работа како формално учество на пазарот на трудот, што е важно за земја во која дел од економската активност сè уште се одвива надвор од системот.

Краткиот работен век не значи дека вработените во Македонија работат малку часови. Напротив, Евростат ја вбројува Македонија меѓу земјите со подолга просечна работна недела. Станува збор за два различни показатели – едниот го мери бројот на часови што ги работат веќе вработените, а другиот колкав дел од животот просечниот граѓанин го поминува како дел од работната сила.

Ова создава парадокс на македонскиот пазар на трудот: оние што имаат работа често работат долги недели, но голем дел од населението останува надвор од формалното вработување или има прекинати работни кариери. Резултатот е пократок очекуван работен век, помал број години со уплатени придонеси и послаб прилив во пензискиот систем.

Предизвикот ќе станува поголем со стареењето и намалувањето на населението. Проекциите на Државниот завод за статистика покажуваат дека до 2070 година бројот на жители може да се намали за околу 35 проценти – од приближно 1,8 милиони на околу 1,2 милиони. Тоа значи помал број потенцијални работници и поголем притисок врз системите што зависат од придонесите на вработените.

Продолжувањето на работниот век затоа не зависи само од поместување на границата за пензионирање. Поголемо влијание може да имаат пораното вработување на младите, намалувањето на долготрајната невработеност, формализирањето на непријавената работа, поголемото учество на жените и задржувањето на работниците на возраст од 55 до 64 години.