Претензиите на Додик за спојување со Србија пак го отвораат Дејтон

Претензиите на Додик за одвојување на Република Српска од Босна и Херцеговина и нејзино спојување со Србија повторно ја вратија најопасната тема во регионалната политика. Милорад Додик, говорејќи во саботата на конгрес на партнерската Социјалистичка партија во Лакташи, повторно ја отвори можноста за „здружување“ со Србија, порака што не може да се чита само како предизборна или партиска реторика, туку како продолжение на долгогодишен сецесионистички проект што директно го притиска уставниот поредок на БиХ.

Во настапот, Додик порача дека политичката борба за Србите ќе биде завршена кога ќе бидат „слободни“ и кога со Србија ќе се здружат на начин на кој тие мислат дека треба. Истовремено, тој повторно го оспори симболичкиот и институционалниот центар на БиХ, наведувајќи дека за него главен град не е Сараево, туку Бања Лука и Белград. Таквата формулација е политички поважна од обична провокација, затоа што во една реченица ја спојува идејата за отцепување, негирањето на државниот центар и претензијата кон друга држава како конечна дестинација.

Оваа изјава доаѓа во момент кога Додик веќе не е само политичар со остра реторика, туку фигура околу која се натрупаа судски пресуди, институционални судири и меѓународни предупредувања. Во 2025 година Судот на БиХ го осуди на една година затвор и шестгодишна забрана за политичко дејствување поради непочитување одлуки на високиот претставник и Уставниот суд, а Централната изборна комисија подоцна му го одзеде мандатот претседател на Република Српска. Reuters објави дека Уставниот суд на БиХ во ноември 2025 ги одбил неговите жалби против пресудата и одлуката за одземање на мандатот.

Токму затоа новите претензии на Додик не звучат како изолиран говор, туку како обид политичката криза да се одржи жива и по правниот пораз. Кога политичар што е судски санкциониран за непочитување на државниот и меѓународниот поредок повторно зборува за спојување со Србија, пораката е јасна: институциите може да пресудуваат, но тој се обидува да ја задржи улицата, партијата и националистичката имагинација на своја страна. Во таа логика, Дејтон не е мировна рамка, туку пречка што треба постојано да се турка до точка на пукање.

Опасноста е во тоа што ваквата реторика никогаш не останува само во салата во која е изговорена. БиХ е држава составена врз кревка поствоена архитектура, со две ентитетски структури и слаб центар, создадена по војната во која загинаа повеќе од 100.000 луѓе. Reuters потсетува дека Република Српска во 2025 усвои закони со кои се обиде да ги потисне државните полициски и правосудни институции од својата територија, што беше оценето како еден од најсериозните удари врз државните институции по војната. Во тој контекст, зборовите за „здружување“ со Србија не се само симболика, туку дел од поширок модел на институционално одвојување.

Реакциите од БиХ веќе го покажуваат тоа. Федералниот министер за внатрешни работи Рамо Исак остро одговори дека Сараево е главен град на Додик и дека неговите пораки се вишок амбиција, а босанските медиуми ги третираат изјавите како ново сецесионистичко отворање на старата криза. Суштината е дека Додик повторно ја користи истата формула: прво го негира Сараево, потоа ја романтизира Србија, а на крај ја претставува Република Српска како недовршена држава. Тоа не е само претензионистички говор, туку политичка техника за нормализирање на идејата дека границите и уставниот поредок се привремени ако доволно долго се оспоруваат.

За регионот, ова е предупредување дека националистичките претензии не исчезнуваат кога ќе се повторат премногу пати, туку стануваат поопасни токму затоа што јавноста се навикнува на нив. Додик со години ја тестира границата меѓу реторика и институционално дејство, меѓу закана и чекор, меѓу партиски митинг и уставна криза. Новата порака за спојување со Србија затоа не треба да се чита како уште една негова изјава за архива, туку како потсетник дека Дејтонскиот поредок и натаму има противници што не го рушат со еден удар, туку со постојано подривање.