Skip to content
Трајна наплата на Ормус е новата иранска идеја што би можела да ја претвори една од најважните морски теснини во светот од стратешки премин во постојан извор на притисок врз глобалната економија. Според извештаите, Техеран сака во секој траен мировен договор да си обезбеди право да наплатува такси за бродовите што минуваат низ Ормускиот Теснец, во момент кога пазарите на енергија и онака се потресени од војната, нападите врз бродови и прекините во снабдувањето.
Според наводните планови, иранската страна разгледува модел во кој таксата би можела да достигне до 2 милиони долари за танкер, односно околу 1 долар по барел за товарите на нафта, а преминот би се одвивал под придружба на Револуционерната гарда. Ирански претставници веќе зборуваат за дозволи, лиценци и први приходи од ваквиот режим, иако обемот на практичната примена и натаму е нејасен.
Тежината на оваа идеја не е само политичка, туку и сурово економска. Меѓународната агенција за енергија наведува дека во 2025 година низ Ормус минувале речиси 15 милиони барели сурова нафта дневно, што е околу 34 проценти од светската трговија со сурова нафта по море, а низ истиот теснец минува и речиси една петтина од глобалната трговија со течен природен гас. ИЕА предупредува и дека алтернативните правци се ограничени, со проценет капацитет од само 3,5 до 5,5 милиони барели дневно, што значи дека Ормус не е рута што лесно може да се заобиколи.
Правниот проблем е уште подлабок. Конвенцијата на Обединетите нации за правото на морето предвидува право на транзитен премин низ теснеци што се користат за меѓународна пловидба, а Ројтерс наведува дека крајбрежните држави не можат едноставно да наплатуваат такса само за дозвола за минување. ИМО веќе предупреди дека ваква наплата би создала „опасен преседан“, а Европската Унија побара Иран да се откаже од планот, оценувајќи дека ваквите водни патишта мора да останат отворени и без наплата.
На прв поглед, дополнителниот трошок може да изгледа релативно мал во споредба со огромниот светски пазар на нафта. Kathimerini, повикувајќи се на анализи, наведува дека 1 долар по барел би можел да значи околу 20 милиони долари дневно или 7 милијарди долари годишно дополнителен товар, а проценките што ги пренесува весникот сугерираат дека директниот ефект врз глобалната цена би можел да биде ограничен. Но вистинскиот удар не е само во самата такса. Тој е во поскапото осигурување, повисоките трошоци за бродовите, ризикот за екипажите, правната неизвесност и можноста трговците да почнат да го избегнуваат Заливот дури и ако преминот формално е дозволен.
Токму затоа Ормус не е приказна само за Иран и танкерите. УНКТАД предупреди дека прекините во Ормус веќе се претвораат во удар врз глобалната трговија и развојот, а последиците се чувствуваат преку енергијата, транспортот и синџирите на снабдување. Ројтерс исто така потсетува дека низ овој теснец не минува само нафта, туку и друга клучна стока, вклучително и ѓубрива, што значи дека секое долгорочно нарушување може да се прелее и врз цените на храната и индустриското производство далеку надвор од Блискиот Исток.
За Техеран, пак, ваквата шема би значела повеќе од нов приход. Kathimerini наведува дека трајната контрола врз преминот би можела да му донесе на Иран пари за обнова на инфраструктурата, олеснување за ослабената економија и дополнителна политичка моќ во односите со Западот и со соседите од Заливот. Но токму тука е и најголемиот страв на другите држави: ако светот еднаш прифати трајна наплата во Ормус, ќе се отвори опасен модел во кој клучни меѓународни теснини може да станат алатка за геополитичка уцена, а не за слободна пловидба.
Затоа приказната за Ормус не е само уште една епизода од блискоисточната криза. Таа го отвора незгодното прашање дали светот ќе прифати нова нормалност во која енергијата не се поскапува само поради војна, туку и поради право на премин што некој ќе реши да го монетизира. Ако тоа се претвори во траен режим, тогаш Ормус нема да биде само теснец низ кој минуваат бродови, туку место каде секој глобален потрошувач, директно или индиректно, ќе плаќа цена за една нова форма на контрола врз светската трговија.