Skip to content
Изјавата на евроамбасадорот Михалис Рокас дека Европската Унија „напорно работи“ на решение за деблокирање на македонските евроинтеграции отвора простор за најсериозен дипломатски обид во последните две години да се најде излез од спорот околу уставните измени.
Анализира: Леон БАКРАЧЕСКИ
Особено внимание предизвика одбивањето на Рокас да одговори дали едно од решенијата што се разгледуваат се уставни измени со одложено дејство. На директното прашање тој не ја отфрли можноста, туку рече дека не може да споделува информации и дека на решение се работи уште од неговото доаѓање во Македонија.
Дополнителна тежина на изјавата ѝ дава најавата дека во следните две до три недели во Скопје се очекува претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен. Рокас дури изрази надеж дека нејзината посета ќе биде „одлучувачки чекор“. Европската комисија претходно официјално потврди дека Фон дер Лајен подготвува традиционална турнеја низ Западен Балкан, иако на 7 септември програмата и земјите што ќе ги посети сè уште не беа официјално објавени.
Прашањето затоа повеќе не е само што ќе побара Фон дер Лајен од Христијан Мицкоски. Поважно е дали Брисел доаѓа со политички пакет што на Владата би ѝ овозможил да ги прифати уставните измени без да отстапи од барањето за гаранции.
Тука просторот за маневар постои, но е значително потесен отколку што изгледа.
Уставните измени остануваат услов кој Брисел не го повлекува
Првата порака на Фон дер Лајен речиси сигурно ќе биде дека Европската Унија нема намера да се откаже од условот за внесување на Бугарите во Уставот.
Тоа досега го повторија речиси сите високи европски претставници. Претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта во јуни во Скопје рече дека усвојувањето на договорените уставни измени е „единствениот пат“ кон формално продолжување на преговорите. Еврокомесарката Марта Кос ја повтори истата позиција во јули.
Во оваа точка има и правен проблем кој е важен за идејата за „одложено дејство“.
Во Преговарачката рамка од 2022 година експлицитно пишува дека следната меѓувладина конференција, со која треба да заврши отворачката фаза на преговорите, ќе се одржи откако уставните измени ќе стапат во сила. Истовремено е наведено дека потоа конференцијата може да се одржи без дополнителна одлука на Советот на ЕУ.
Тоа значи дека моделот „ги гласаме измените денес, а тие ќе важат дури кога Македонија ќе влезе во ЕУ“ не може едноставно да се вклопи во сегашната рамка. Во таков случај рамката и понатаму би го блокирала отворањето на првиот кластер.
Затоа, ако навистина се разговара за одложено дејство, тоа би барало многу попрецизен политичко-правен механизам и, најверојатно, согласност од сите земји членки, вклучително и Бугарија.
Можно е одложено дејство, но не онакво какво што досега се замислуваше
Едно од можните компромисни решенија е Собранието да ги усвои уставните измени, но нивното стапување во сила да биде врзано за конкретен европски чекор.
На пример, активирањето би можело да биде поврзано со формална одлука на ЕУ со која се гарантира продолжување на преговорите или со точно дефинирана процедура која би се случила непосредно пред следната меѓувладина конференција.
Политички, тоа би му овозможило на Мицкоски да тврди дека Македонија не направила едностран чекор без возвратна обврска од Европската Унија.
Но за такво решение да функционира, Софија би морала да го прифати. Без согласност на Бугарија тешко може да се направи промена или ново толкување на веќе договорената европска рамка.
Затоа молкот на Рокас околу оваа идеја е интересен, но не претставува доказ дека таков договор веќе постои.
Мицкоски бара гаранции, Брисел досега одбиваше да ги нарече гаранции
Владината позиција е поставена околу две главни барања.
Мицкоски бара права за Македонците во Бугарија согласно меѓународното право и гаранција дека по уставните измени нема повторно да се отвораат билатерални и идентитетски прашања како услов за напредување кон ЕУ.
Тука веројатно ќе биде најтешкиот разговор со Фон дер Лајен.
Еврокомесарката Марта Кос во Скопје во јули практично ја постави европската граница. На прашањето за гаранциите таа одговори дека процесот на проширување „не е изграден врз гаранции дадени однапред“, туку врз доверба, преземени обврски и нивно исполнување.
Тоа е важна најава и за позицијата што најверојатно ќе ја донесе Фон дер Лајен.
Европската комисија не може реално да му гарантира на Мицкоски дека во следните десет години ниту една од 27-те членки никогаш нема да употреби вето. Проширувањето и натаму подразбира едногласност на земјите членки во клучните фази.
Но Брисел може да понуди нешто помалку од апсолутна правна гаранција, а многу повеќе од обично политичко ветување.
Најреална е европска политичка гаранција за јазикот и идентитетот
Еден од можните компромиси е Европскиот совет или 27-те земји членки да усвојат посебна политичка декларација во која јасно ќе биде наведено дека македонскиот јазик и македонскиот идентитет не се предмет на пристапните преговори.
Истовремено би можело да се утврди дека по исполнувањето на веќе договорениот услов со Уставот нема да се создаваат нови европски критериуми од билатерални историски или идентитетски прашања.
Ова не би можело целосно да го елиминира правото на Бугарија да гласа против одредена одлука, но политичката цена за евентуално ново вето би била многу поголема ако Софија претходно се согласила со таква декларација.
Токму тука Фон дер Лајен може да има улога која Рокас ја нарекува „одлучувачка“.
Не да ја промени Преговарачката рамка сама, бидејќи Европската комисија нема таква моќ, туку да договори пакет што ќе биде прифатлив и за Скопје и за Софија.
Бугарија е дел од решението, дури и ако разговорот се води со Брисел
Најголемата слабост на секој план е што проблемот не може да се реши исклучиво меѓу Мицкоски и Фон дер Лајен.
Бугарскиот парламент уште во 2022 година утврди дека Софија го поврзува македонскиот напредок не само со внесувањето на Бугарите во Уставот, туку и со спроведувањето на Договорот за добрососедство и протоколите меѓу двете земји.
Токму поради тоа Владата во Скопје стравува дека уставните измени можат да го отворат првиот кластер, но да не го спречат следното бугарско вето.
Ова е точката на која европскиот компромис би морал да биде најпрецизен.
Едно можно решение е Бугарија однапред да се согласи дека по уставните измени нема да поставува нови услови надвор од веќе формално договорените документи, а евентуалните билатерални спорови да не се претвораат автоматски во нови европски критериуми.
Тоа би било многу поблиску до гаранцијата што ја бара Мицкоски.
Прашањето за Македонците во Бугарија може да добие посебна траса
Малку е веројатно дека Фон дер Лајен ќе му понуди на Мицкоски европска гаранција дека Бугарија формално ќе признае македонско малцинство. Тоа е прашање во кое Европската комисија има ограничени надлежности.
Многу поверојатно е да се бара раздвојување на двете прашања.
Македонија би ги исполнила своите обврски од Преговарачката рамка, а прашањата за правата на лица и здруженија во Бугарија би продолжиле преку механизмите на меѓународното право и Советот на Европа.
За Мицкоски тоа би било помалку од бараното, но во комбинација со европска политичка декларација би можело да стане дел од поширок компромис.
Фон дер Лајен може да донесе и „награда“ за политичкиот ризик
Вториот дел од можниот пакет веројатно нема да биде поврзан само со Бугарија.
ЕУ во последната година сè повеќе го развива концептот на постепена интеграција. Македонија веќе доби 142,1 милион евра преку Планот за раст, а Марта Кос во јули ја вброи земјата меѓу подобрите изведувачи на реформската агенда.
Германија и Франција во јуни дополнително предложија модели на побрзо и постепено приближување на земјите кандидати кон Унијата. Но Рокас јасно посочи дека тие идеи не ја менуваат постојната Преговарачка рамка за Македонија.
Затоа Фон дер Лајен би можела да понуди конкретен пакет на забрзана интеграција доколку Скопје направи политички чекор: повеќе европски средства, побрз пристап до делови од единствениот пазар, нови инфраструктурни инвестиции и веднаш потоа отворање на првиот кластер.
Тоа не е замена за членство, но може да биде политичкиот „морков“ со кој Владата би го образложила компромисот пред домашната јавност.
Најверојатната порака: можеме да ви помогнеме, но нема нова рамка
Според досегашните позиции на Брисел, најмалку веројатно сценарио е Фон дер Лајен да дојде во Скопје и да му соопшти на Мицкоски дека Преговарачката рамка од 2022 година е повлечена и дека Македонија може да продолжи без уставни измени.
Сите досегашни европски пораки одат во спротивна насока.
Најверојатната понуда е политички пакет околу постојната рамка, а не нова рамка.
Тоа би значело уставни измени од македонска страна, непосредно европско продолжување на преговорите, дополнителни политички уверувања за македонскиот јазик и идентитет, обид за ограничување на идните билатерални блокади и значително побрза економска интеграција.
За возврат, пораката до Мицкоски најверојатно ќе биде дека реформите што Владата ги спроведува се важни, но не можат да го заменат политичкиот услов.
Посетата може да биде последен обид пред ново европско престројување
Тајмингот е важен.
Европскиот совет во октомври треба да има стратешка дискусија за проширувањето, додека други кандидати веќе забрзано се движат низ процесот. Црна Гора во јули затвори уште две поглавја и останува најнапредната земја кандидат.
Тоа значи дека Фон дер Лајен може да му донесе на Мицкоски и една многу поедноставна политичка порака: европскиот прозорец е отворен сега, но нема гаранција дека ќе остане отворен бесконечно.
За Македонија дилемата повеќе не е дали ЕУ сака уставни измени. Тоа е одамна јасно.
Вистинското прашање е дали Брисел е подготвен да даде доволно политичка сигурност за Мицкоски да може да ги прифати, и дали Софија е подготвена да биде дел од таков договор.
Одговорот на тие две прашања ќе покаже дали посетата на Фон дер Лајен навистина може да биде „одлучувачки чекор“, како што најави Рокас, или Македонија ќе остане во истата европска чекалница.
