Skip to content
Нобеловата награда за физика за 2026 година му е доделена на научникот Френсис Халзен од Универзитетот Висконсин–Медисон за неговиот клучен придонес во изградбата на неутринската опсерваторија „АјсКјуб“ и откривањето на високоенергетски неутрина со астрофизичко потекло, соопшти денеска Кралската шведска академија на науките. Станува збор за фундаментално признание кое означува пресврт во начинот на кој човештвото го набљудува далечниот космос. Неговата визија овозможи длабокиот вечен мраз на Антарктикот да се трансформира во најголемиот научен детектор на планетата, отворајќи врата за истражувања кои до неодамна се сметаа за технички неостварливи.
Неутрината се честички кои постојат насекаде околу нас и без никаква пречка патуваат низ целата планета, човечките тела и цврстата материја без да остават видлива трага. Бидејќи овие субатомски гласници не го менуваат својот правец под влијание на магнетни полиња и не ја губат својата енергија при вселенските патувања, тие носат чисти и непроменети податоци за најбурните процеси во далечните галаксии. За науката и за поширокото општество, разбирањето на овие природни честични акцелератори претставува директен прозорец кон физичките закони кои владеат со материјата и енергијата при услови што не можат да се реплицираат во ниту една земска лабораторија.
Идејата што Халзен ја претстави уште во 1988 година предвидуваше користење на чистиот мраз на Јужниот пол како природен штит и медиум за ловење на овие честички. Кога едно неутрино по исклучително ретка веројатност ќе се судри со атомско јадро во длабокиот мраз, настанува микроскопски светлосен блесок што специјалните оптички сензори можат веднаш да го регистрираат. Геолошката стабилност на регионот, отсуството на земјотреси и кристалната чистина на слоевите овозможија идеална средина за поставување на комплексниот систем без радиоактивни и други пречки од околината.
По долгогодишни прелиминарни тестирања и меѓународна научна соработка, опсерваторијата која зафаќа цел еден кубен километар мраз беше целосно завршена во 2011 година. Кратко по нејзиното активирање, истражувачкиот тим успеа да ги сними првите честички со екстремни енергии, а подоцна и непобитно да потврди дека тие потекнуваат од извори далеку надвор од нашиот Сончев Систем. Овој успех означи крај на децениското слепило на класичните телескопи кои зависат исклучиво од електромагнетниот спектар на светлината.
„Френсис Халзен раководеше со меѓународен тим истражувачи и инженери кои ни обезбедија фантастичен инструмент. Неговата упорност и научна визија го отворија патот за сосема нов вид астрономија“, изјави претседателот на Нобеловиот комитет за физика, Марк Пирс.
Податоците што детекторот континуирано ги собира овозможуваат детален увид во насилните космички судири, експлозии на супернови и црни дупки, поставувајќи ги темелите за напредни технолошки апликации во сензорната технологија, обработката на масовни податоци и материјалната физика кои во иднина наоѓаат директна примена во глобалната индустрија и дигиталните комуникации.
