Skip to content
Европската комисија предлага 15-годишен пробен период за новите членки на ЕУ, со кој сака да спречи повторување на проблемите со демократијата и владеењето на правото од времето на Виктор Орбан во Унгарија. Планот, претставен на 6 октомври, предвидува можност за ограничување на европските средства и, во најтешките случаи, суспензија на правото на глас по зачленувањето.
„Нема повеќе Виктор Орбан“, порача комесарката за проширување Марта Кос за „Гардијан“. Со оваа порака таа ја објасни намерата на Комисијата да обезбеди побрза реакција кога една нова членка ќе почне да ги поткопува европските вредности или заедничкото одлучување.
Периодот од 15 години би почнувал од денот на пристапувањето во Унијата. Во тоа време би можела да се активира посебна заштитна клаузула за сериозни прекршувања на демократските вредности и принципот на искрена соработка меѓу членките. Суспензијата на гласачките права би била резервирана за особено тешки случаи, со мерки пропорционални на прекршувањето.
Официјалниот документ предвидува постапката да започне по предлог на Европската комисија или образложено барање на земји членки. Предложените мерки би се сметале за усвоени доколку Советот не ги отфрли со квалификувано мнозинство во определен рок. Тоа би го олеснило активирањето на санкциите. Одлуките би подлежеле на судска проверка и редовно преиспитување, а мерките би се менувале или укинувале кога ќе се отстранат причините за нивното воведување.
Зад предлогот стојат тешкотиите со постојниот член 7 од Договорот за Европската Унија. Пред да се пристапи кон суспензија на членски права, Европскиот совет треба едногласно да утврди сериозно и трајно прекршување на европските вредности. Потоа Советот може со квалификувано мнозинство да одлучи за санкции. Новата клаузула би ја дополнувала оваа постапка.
Комисијата го претстави пакетот, но предложените правила сè уште не важат. За нив е потребна согласност од земјите членки, а заштитните одредби треба да се договорат во идните договори за пристапување. Засега нема одлука со која автоматски им се ограничуваат правата на идните членки.
За Македонија особено значење има уште една предложена обврска: новите членки, во ограничен период по пристапувањето, да не блокираат идни проширувања поради билатерални спорови. Комисијата предлага прашањата што не се поврзани со критериумите за членство да се решаваат преку соодветни билатерални или меѓународни механизми.
Ваквата одредба би можела да го намали ризикот новопримените држави да го користат членството како средство за притисок врз соседите што сè уште преговараат. Но таа сама по себе не ја отстранува сегашната блокада на македонскиот европски пат: предлогот се однесува на идните членки, додека Бугарија веќе е членка на Унијата.
Пакетот отвора и прашање што директно ја засега динамиката на преговорите. Комисијата препорачува отворањето преговарачки кластери и другите меѓучекори да се одобруваат со квалификувано мнозинство. Сепак, конечниот прием во ЕУ би продолжил да бара едногласна одлука, согласност од Европскиот парламент и ратификација на договорот за пристапување од сите договорни држави.
Паралелно, кандидатите би добивале порано пристап до одделни европски политики и придобивки, зависно од спроведените реформи и способноста да ги применуваат заедничките правила. Комисијата предлага постепена интеграција во области како енергетиката, транспортот и дигиталното поврзување. Таквиот пристап би бил условен и повратен доколку земјата назадува, а Кос нагласува дека тој треба да го подготви полноправното членство.
Во следниот пакет за проширување Комисијата најавува конкретни патокази за Црна Гора, Албанија, Молдавија и Украина, доколку го задржат темпото на реформите. Патоказите треба да ги утврдат приоритетите и следните чекори, без однапред да гарантираат датум за прием.
Европските лидери се очекува да разговараат за проширувањето и внатрешните реформи на состанокот на Европскиот совет на 15 и 16 октомври. Комисијата планира предложените заштитни одредби најпрвин да ги внесе во подготовката на пристапните аранжмани за Црна Гора.
