Руски енергенси, кинески инвестиции и пристап до европскиот пазар со години им носеа економски придобивки на Србија и Унгарија. Но кога работењето на една рафинерија зависи од американска дозвола, а снабдувањето со нафта од привремени исклучоци од санкциите, политиката на балансирање покажува колку лесно може да создаде нови зависности.
Тоа е централното прашање во анализата на „Конверзејшн“, која ги разгледува искуствата на двете земји по големите политички промени годинава. Во Србија, пратениците од Студентската листа влегоа во парламентот на 17 ноември, по изборната победа над партијата на Александар Вучиќ. Во Унгарија, гласачите во април ставија крај на 16-годишното владеење на Виктор Орбан.
Двете земји, иако со различен статус во однос на ЕУ, следеа слична економска логика. Останаа силно поврзани со европските пазари, а истовремено развиваа односи со Кина, Русија и САД. Целта беше да добијат инвестиции, енергенси и подобра преговарачка позиција, без целосно врзување за еден центар на моќ.
Унгарија привлече кинески инвестиции во автомобилската индустрија и производството на батерии. За компаниите како БЈД, производството во земја членка на ЕУ нуди пристап до европскиот пазар и можност да ги избегнат царините што се применуваат на возила увезени од Кина.
Србија, пак, ги задржа блиските енергетски и дипломатски односи со Москва, додека прифаќаше кинеско финансирање за инфраструктурата. Европската Унија истовремено остана нејзин најголем трговски партнер.
Според анализата, оваа стратегија носи придобивки додека големите сили ги толерираат паралелните партнерства. Кога нивното ривалство се заострува, малите економии се соочуваат со санкции, ограничувања и барања да изберат страна.
Економистите Кристофер Клејтон, Матео Маџори и Џеси Шрегер го разгледуваат овој механизам преку теоретски модели. Нивната работа не е опис на конкретната денешна состојба, но помага да се објасни како профитабилните економски врски можат да станат средство за политички притисок.
Случајот со српската нафтена компанија НИС ја покажува ранливоста. Компанијата под руска контрола, која ја поседува единствената нафтена рафинерија во Србија, работи со привремена американска дозвола. Според соопштението на НИС, дозволата за продолжување на активностите важи до 11 декември 2026 година. Таа овозможува преработка, увоз на сурова нафта и финансиски порамнувања, но не претставува трајно решение.
И Унгарија се потпира на американски исклучоци од санкциите за руските енергенси. Таквите олеснувања зависат од одлуките на Вашингтон, независно од блискоста меѓу политичките лидери.
Постои и прашањето колку од вредноста на странските инвестиции останува во домашната економија. Според ОЕЦД, странските компании создаваат 80 проценти од унгарскиот стоковен извоз, додека домашната додадена вредност учествува со 41 процент во извозот на преработувачката индустрија. Тоа укажува на ограничено вклучување на домашното производство во извозниот модел.
Политичките промени сами по себе не ги отстрануваат овие зависности. Новата унгарска влада ги преиспитува кинеските инвестициски договори и најавува построг надзор над фабриките за батерии. Победничкото движење во Србија ветува потранспарентни институции, но неговата надворешнополитичка програма предвидува поблиски економски односи со ЕУ и задржување на врските со Русија и Кина.
Анализата ја поврзува поголемата економска самостојност со транспарентни договори, посилни институции и поголемо учество на домашните компании во создавањето вредност. Повеќе партнери можат да донесат повеќе можности. Вистинскиот тест е колку избор ѝ останува на една држава кога тие партнери ќе почнат да поставуваат спротивставени услови.

