Skip to content
Десет години откако Британците гласаа за излез од Европската Унија, а повеќе од шест години откако земјата формално ја напушти, во Лондон повторно се изговара прашањето кое до неодамна беше речиси политичко табу: дали Велика Британија еден ден може да се врати во ЕУ?
Овојпат не доаѓа од активисти кои никогаш не се помирија со Брегзит, туку од Даунинг стрит. Британскиот премиер Енди Барнам на конференцијата на Лабуристичката партија оцени дека Брегзит ѝ донел на земјата „повеќе штета отколку корист“ и најави дека пред Британците ќе ги стави различните можности за долгорочниот однос со Европската Унија. Во говорот не кажа директно дека неговата влада ќе бара повторно членство, но еден ден подоцна беше многу појасен: меѓу опциите се сегашниот модел, царинска унија, враќање на единствениот пазар – па и одење „до крај“, односно повторно членство во ЕУ.
Тоа е значајна промена. Само неколку месеци претходно британската влада официјално тврдеше дека нејзините „црвени линии“ остануваат непроменети: нема враќање во единствениот пазар, нема царинска унија и нема слободно движење на луѓето. Тоа беше и политиката со која лабуристите дојдоа на власт во 2024 година под Кир Стармер.
Сега Барнам не ветува враќање во ЕУ. Тој, всушност, го отвора прашањето дали политиката што Британија ја водеше по Брегзит воопшто треба да остане конечна.
Што се смени за десет години?
На референдумот на 23 јуни 2016 година, 51,9 проценти од гласачите избраа излез од ЕУ, а 48,1 проценти останување. Британија формално ја напушти Унијата на 31 јануари 2020 година, а од почетокот на 2021 година функционира надвор од единствениот европски пазар и царинската унија.
Десет години подоцна, политичката математика изгледа поинаку.
Според истражување на YouGov од јуни годинава, 55 проценти од Британците би поддржале повторно членство во ЕУ, а 34 проценти би биле против. Во Франција враќањето на Британија го поддржуваат 58 проценти, а во Германија 63 проценти од испитаниците.
Но зад овие бројки се крие можеби најважниот детал во целата приказна. Кога Британците ќе бидат прашани дали би се вратиле без старите британски исклучоци од европските правила, поддршката паѓа од 55 на само 35 проценти. Истовремено, мнозинството Французи и Германци сметаат дека, доколку Британија повторно влезе, треба да ги прифати главните правила што важат за останатите, вклучувајќи ги политиките поврзани со еврото и Шенген.
Токму тука започнува вистинскиот проблем со евентуалното британско враќање.
Старата Британија повеќе не постои во ЕУ
Пред Брегзит, Обединетото Кралство имаше исклучително поволна положба во Унијата. Беше член на единствениот пазар, но не го користеше еврото. Не беше дел од Шенген. Имаше и низа други посебни аранжмани стекнувани со децении преговори.
Ако сака повторно да стане членка, Британија не може едноставно да каже: „Се предомисливме“ и да се врати на местото што го напушти во 2020 година.
Договорот за ЕУ предвидува дека држава што ја напуштила Унијата и сака повторно да влезе мора повторно да помине низ пристапната процедура. Тоа значи ново барање за членство, преговори и согласност од членките.
Францускиот претседател Емануел Макрон го поздрави отворањето на британската дебата со „welcome back“, оценувајќи дека враќањето би било добра вест и за Британија и за Европа. Но веднаш постави граница: Британија не може да избира кои делови од Унијата ѝ одговараат, а кои не. Шпанскиот премиер Педро Санчез исто така порача дека Шпанија би го поздравила британското враќање.
Брегзит има и економска цена
Политичката промена не се случува во вакуум. Британската независна Канцеларија за буџетска одговорност – OBR – и во својата актуелна проценка од 2026 година продолжува да пресметува дека постбрегзитскиот трговски однос со ЕУ долгорочно ќе ја намали продуктивноста на британската економија за околу 4 проценти во споредба со сценарио во кое Британија останала во Унијата. Главната причина се дополнителните нетарифни бариери во трговијата со ЕУ.
ЕУ и понатаму е најголемиот британски пазар. Токму затоа Барнам во својот говор рече дека Британија не може да има јасен долгорочен економски пат додека не одлучи каков однос сака со „она што сè уште е нашиот најголем пазар“.
Во меѓувреме, Британија веќе полека се приближува кон европските структури без повторно да станува членка. ЕУ годинава даде зелено светло за преговори за британско учество на европскиот внатрешен пазар на електрична енергија, финансиски придонес кон кохезиската политика и враќање на Британија во „Еразмус+“ од 2027 година.
Лондон и Брисел истовремено работат на договор за намалување на бариерите во трговијата со храна, поврзување на системите за тргување со емисии и нова шема за мобилност на младите.
Затоа евентуалното враќање веројатно не би започнало со едно големо „Британија повторно влегува во ЕУ“, туку со серија чекори со кои земјата постепено повторно се врзува за европскиот систем.
Пет патишта пред Британија
Токму тука станува интересна најавата на Барнам. Според опциите што тој ги опиша и кои сега се анализираат во британските медиуми, Британија практично има неколку различни патишта: да остане во сегашниот постбрегзитски модел и само да го подобрува; да влезе во некаква царинска унија со ЕУ; да се врати во единствениот пазар; да договори посебен, многу поблизок модел на соработка; или на крај повторно да побара полноправно членство. Секоја опција има цена.
Царинската унија би ја олеснила трговијата, но би ја ограничила британската слобода самостојно да склучува трговски договори. Единствениот пазар би отстранил многу поголем дел од трговските бариери, но би значел прифаќање европски правила и слободно движење. Полноправното членство би отворило уште потешки прашања, од буџетските придонеси до условите под кои ЕУ би била подготвена повторно да ја прими Британија. Токму затоа „враќање во ЕУ“ и „враќање поблиску до ЕУ“ не се иста работа.
Дали Брисел воопшто ја сака назад?
Одговорот не е едноставно „да“.
Макрон и Санчез испратија топли политички пораки, но во Брисел постои и значителна претпазливост. Европските дипломати со месеци предупредуваат дека ЕУ нема интерес повторно да влезе во бескрајни британски преговори за посебни исклучоци и модели во кои Лондон би ги земал предностите на единствениот пазар без да ги преземе обврските.
Постои и политичка меморија од годините на Брегзит. За ЕУ евентуалното британско враќање не е само прашање дали мнозинството Британци денес се предомислиле, туку дали тоа мнозинство е доволно стабилно за земјата повторно да не го отвори истото прашање по неколку години.
Затоа евентуалниот втор британски пат кон Брисел би можел да биде многу поразличен од првиот.
Ноември може да биде првиот тест
Следниот важен датум е британско-европскиот самит во ноември. Барнам најави дека токму околу самитот ќе ги претстави опциите за долгорочниот однос со Европа. Financial Times објави дека Лондон и Брисел веќе ја усогласиле основата за пакет што вклучува младинска шема, олеснување на трговијата со храна и поврзување на системите за емисии, додека дел од потешките прашања ќе останат за 2027 година.
Тоа сè уште не е почеток на преговори за членство. Нема британска апликација за влез во ЕУ. Нема датум за нов референдум. Нема ниту одлука на британската влада дека повторното членство е нејзина политика.
Нешто што до неодамна беше исклучено од официјалната британска политика сега е ставено на маса како една од можните опции. Можеби најголемата иронија десет години по референдумот е токму тука: дебатата повеќе не е само дали Брегзит бил грешка. Следната британска дебата може да биде колку од Брегзит Британија е подготвена да поништи и колку од старата Британија Европската Унија би била подготвена да врати.
