Замолчена Македонија

Македонските институции имаат 20 дена да одговорат на барање за информација од јавен карактер – најдолгиот редовен рок меѓу земјите од Западен Балкан. Но ни тие 20 дена често не се доволни. Институциите доцнат, не одговараат или реагираат дури откако граѓанин, новинар или организација ќе поднесе жалба.

Најновите податоци што ги објави Мета.мк покажуваат дека проблемот не е изолиран. Пристапноста до информации останува една од најслабите точки на институционалната отвореност во Македонија.

Кај извршната власт се исполнети само 48,79 отсто од индикаторите за пристапност, што е пад од речиси пет процентни поени во споредба со претходното мерење, кога резултатот изнесувал 54,18 отсто.

На локално ниво состојбата е уште полоша. Општините исполнуваат само 33,6 отсто од индикаторите за пристапност.

Од вкупно 81 единица на локалната самоуправа, само 50 одговориле во законскиот рок на барањата за слободен пристап до информации. Тоа се 61,7 отсто од општините. Една година претходно навреме одговориле 62.

Со други зборови, наместо напредок, бројот на локални власти што го почитуваат основниот законски рок се намалува.

Правото постои, одговорот не секогаш

Законот е јасен. Институцијата треба да одговори веднаш, а најдоцна во рок од 20 дена од приемот на барањето. Во одредени случаи рокот може да биде продолжен, но институцијата мора да го извести барателот.

Во пракса, еден од најчестите одговори е – никаков одговор.

Токму оваа појава има и институционално име – „молчење на администрацијата“.

Агенцијата за заштита на правото на слободен пристап до информациите од јавен карактер уште во својата регионална анализа го идентификуваше молчењето на администрацијата како системски проблем за транспарентноста и отчетноста.

Самата Агенција наведува неколку причини зошто институциите молчат – избегнување одговори на чувствителни прашања, недостиг од култура на отчетност, ретко санкционирање на прекршувањата и страв дека со објавувањето на одредени информации би можеле да излезат на виделина институционални пропусти или неправилности.

Во 2026 година Агенцијата до крајот на септември примила 334 жалби, најмногу од граѓани и граѓански организации.

Директорот Петар Гајдов посочува дека институциите во голем дел од случаите сепак ја доставуваат информацијата – но дури откако рокот ќе биде пробиен и ќе биде поднесена жалба.

Токму тука е суштината на проблемот. Граѓанинот формално го добива документот, но институцијата го прекршила механизмот што требало да му овозможи навремено да го добие.

БИРН – 37 барања останале без одговор

Проблемот се гледа уште појасно во практичното искуство на новинарите.

Според регионалниот извештај на БИРН за 2025 година, нивните новинари во Македонија поднеле 129 барања за слободен пристап до информации.

Целосен одговор добиле на 73 барања, четири биле делумно одговорени, 15 биле формално одбиени, а 37 останале без никаков одговор.

Тоа значи дека речиси три од секои десет барања на БИРН во Македонија завршиле со молчење на администрацијата.

За тие случаи биле поднесени 37 жалби. Во 29 случаи Агенцијата одлучила во корист на БИРН, додека осум жалби биле повлечени бидејќи институциите во меѓувреме сепак ги доставиле информациите.

Но дури и позитивна одлука на Агенцијата не гарантира дека документот ќе стигне до новинарот.

Од случаите во кои БИРН добил позитивно решение, бараните информации на крај биле доставени во само 14 случаи.

Особено чувствителни биле прашањата поврзани со урбанизмот, дивоградбите, вработувањата, платите во јавните институции, инспекциските постапки и здравството.

Во дел од случаите институциите се повикувале на заштита на личните податоци, деловна тајна или други ограничувања. Во други – едноставно не одговориле.

626 жалби за една година

Размерот на проблемот се гледа и преку работата на самата Агенција.

Според податоците вклучени во извештајот на БИРН, во 2025 година до Агенцијата биле доставени 626 жалби – речиси 82 отсто повеќе отколку една година претходно.

Околу 70 отсто од нив биле поврзани со молчење на администрацијата.

Проблемот дополнително се продлабочил кога самата институција што треба да го штити правото на информации останала без директор.

Од крајот на декември 2025 до 8 април 2026 година Агенцијата практично не можела нормално да постапува по жалбите. До изборот на нов директор се наталожиле околу 150 предмети.

Така системот влегол во парадокс – граѓаните се жалеле затоа што институциите молчеле, но институцијата која требало да одлучува по нивните жалби не можела да функционира.

Институциите треба да објавуваат, а не граѓаните да молат

Суштината на слободниот пристап до информации не е во тоа граѓанинот постојано да испраќа барања.

Напротив.

Буџетите, договорите, јавните набавки, трошењето јавни пари, одлуките, кадровските решенија и другите информации од јавен интерес треба да бидат објавени однапред, во разбирлива и лесно пребарлива форма.

Програмската директорка на Фондацијата Метаморфозис, Данче Даниловска Бајдевска, токму на тоа укажува – системот треба да се движи од „право да побараш“ кон право информацијата однапред да биде достапна.

Тоа значи дека граѓанинот не би требало со формално барање да прашува колку пари потрошила институцијата, со кого склучила договор, што ветила или што реализирала.

Особено не ако документите веќе постојат во електронска форма.

Формалното објавување документ од стотина скенирани страници што не може да се пребарува или анализира исто така тешко може да се смета за вистинска отвореност.

Владата најотворена во регионот, но пристапноста останува проблем

Податоците на прв поглед создаваат интересен парадокс.

Според регионалниот Индекс на отвореност, Владата на Македонија е најотворена меѓу владите во регионот, а Собранието е второ, зад парламентот на Црна Гора.

Крива Паланка, пак, е најотворената општина во Македонија.

Но високата оценка за одредени сегменти на отвореноста не значи дека пристапот до конкретни информации функционира добро.

Кај извршната власт токму пристапноста е најслабо оценетата област – со 48,79 отсто исполнети индикатори.

На локално ниво таа паѓа на само 33,6 отсто.

Меѓу институциите со најслаби резултати се министерствата за спорт и за политички систем, додека на локално ниво на дното се Боговиње, Студеничани и Лозово.

Дополнителен показател за проблемот е и проактивното објавување.

Мониторингот за 2025 година покажал дека од 99 анализирани државни институции, само 63 имале јасно видлива секција за информации од јавен карактер на својата интернет-страница, а само 57 ги објавиле сопствените буџети.

И Уставниот суд мораше да интервенира

Колку далеку може да оди институционалното молчење покажа и случајот за кој во април годинава одлучуваше Уставниот суд.

Станува збор за барање за информација од јавен карактер поднесено од новинар до Развојната банка.

Според БИРН, барањето повеќепати било игнорирано и покрај претходните одлуки на Агенцијата со кои на институцијата ѝ било наложено да ја достави информацијата.

Уставниот суд утврди повреда на слободата на мислата и јавното изразување и наложи информацијата да биде доставена.

Случајот е значаен затоа што пристапот до јавни информации го поставува надвор од рамката на обична бирократска постапка – како дел од слободата на изразување и правото на јавноста да знае.

Се подготвува пократок рок

Предложени се измени на Законот со кои рокот за одговор би се скратил од 20 на 15 дена, а би се зајакнала и одговорноста на институциите.

Предлогот вклучува и поширока одговорност, која не би завршувала само кај службеникот задолжен за информации, туку би ги опфатила и раководителите на институциите.

Но проблемот со македонскиот систем одамна не е само во бројот на денови запишани во законот.

Ако институцијата не одговара во 20 дена, самиот по себе рок од 15 дена нема да ја направи потранспарентна.

Клучното прашање е што се случува кога рокот ќе биде прекршен и кога одлуката на надзорната институција ќе биде игнорирана.

Во моментов, податоците покажуваат систем во кој премногу често граѓанинот мора прво да праша, потоа да чека, па да се жали – за на крај да добие информација која институцијата можела и требало да ја објави уште од почеток.

Дваесет години по воведувањето на Законот за слободен пристап до информации од јавен карактер, Македонија има закон, Агенција, жалбена постапка и механизми за заштита.

Но сè уште го има и молчењето.

А кога институциите молчат за тоа како ги трошат јавните пари, кои одлуки ги носат и како располагаат со ресурсите на граѓаните, проблемот повеќе не е само административен.

Тоа е прашање на јавна отчетност.