Бања Лука, вториот по големина град во Босна и Херцеговина, ќе стане тест-точка за кинески „паметен трамвај“, произведен од компанија чиј сопственик е на црната листа на Пентагон поради врски со кинеската воена индустрија. Проектот покренува прашања не само за неговата економска изводливост, туку и за присуството на кинеските државни корпорации на европскиот транспортен пазар.
Возилото треба да пристигне во Бања Лука кон средината на декември и да помине неколкумесечно тестирање. Долго е 30 метри, се состои од три дела и може да превезува до 300 патници. Цената на еден таков трамвај надминува два милиони долари.
За разлика од традиционалните трамваи, кинеската машина не бара шини. Се движи на гумени тркала, се напојува со електрични батерии и користи систем од оптички сензори и вештачка интелигенција за да следи виртуелна рута на асфалтот.
Технологијата, позната како Автономен брз транзит (ART), ги комбинира карактеристиките на автобус и трамвај. Иако возилото може да вози автономно, возачот мора да биде присутен во кабината, кој го следи работењето на системот и може да ја преземе контролата доколку е потребно.
Општинската администрација во Бања Лука уверува дека засега не станува збор за купување трамвај, туку само за тестирање на неговата соодветност за градски услови, објави Радио Слободна Европа/Радио Либерти.
Според локалните власти, машината ќе пристигне врз основа на договор за соработка помеѓу транспортна компанија и локален превозник, но не е прецизирано за која компанија станува збор.
Двете најголеми компании за јавен превоз во градот, Павловиќ Турс и Автопревоз ГС, не учествуваат во проектот.
Општината не даде информации за вкупната цена на експериментот, ниту кој ќе ги финансира тестовите.
Локалните власти објаснуваат дека кинеските инженери веќе ја посетиле Бања Лука, ги извршиле потребните анализи и, заедно со општинските претставници, утврдиле рута по која машината би можела да работи без дополнителни промени на патната инфраструктура.
Еден локален возач веќе поминал обука во Кина. За време на тестовите, се очекува еден возач од Кина и еден од Словенија да бидат присутни во градот, како и специјализиран тим за техничка поддршка.
Во моментов се подготвува паркинг за автобуси, каде што ќе се инсталираат станици за полнење на електричниот трамвај.
Општинската администрација прецизира дека во случај на одлука за трајно работење, ќе треба да се утврдат дополнителни инфраструктурни и законски измени.
Сличен систем веќе се тестира во словенечката престолнина Љубљана, каде што кинескиот електричен трамвај беше претставен кон средината на ноември. Словенечкиот град е првиот во Европската Унија што започна со тестирање на овој тип возила.
Засега, ART технологијата не се користи за редовен комерцијален јавен превоз во Европа.
Компанија од црната листа на САД
Производител на машината е Hunan CRRC International Transport Technology, основана во 2020 година и специјализирана за развој на иновативни системи за урбана мобилност. Компанијата е дел од кинеската државна корпорација CRRC Corporation Limited, која е најголемиот производител на железнички возила и опрема во светот.
Матицата компанија е вклучена на списокот на Министерството за одбрана на САД на кинески компании за кои Вашингтон верува дека имаат врски со воениот сектор на Кина.
Уште во 2019 година, американските власти презедоа мерки за ограничување на користењето на државни средства за купување железнички возила од страна на субвенционирани кинески компании.
Во 2022 година, Пентагон го вклучи CRRC на листата на кинески воени компании, а неговото присуство беше задржано и во последователните ажурирања во 2025 и 2026 година.
Кинеската корпорација е исто така под зголемен надзор во Европската Унија поради сомневања дека добива значителни државни субвенции што ѝ овозможуваат да нуди цени недостижни за европските конкуренти.
Во изминатите три години, CRRC беше принудена да се повлече од два големи договори за јавни набавки во Бугарија и Португалија во вкупна вредност од над 600 милиони евра.
Во 2024 година, кинеската компанија CRRC Qingdao Sifang Locomotive се повлече од тендерот за снабдување со 20 електрични возови за Бугарија откако Европската комисија започна длабинска истрага според Регулативата за странски субвенции.
Кинеската понуда беше речиси двојно поевтина од понудите на европските конкуренти.
Во 2026 година, сличен случај се случи во Португалија. Компанија од групацијата CRRC учествуваше како подизведувач во конзорциум кој понуди најповолна понуда за изградба на новата Виолетова линија на Лисабонското метро.
Истрагата на Европската комисија откри дека примените странски субвенции обезбедиле нефер конкурентска предност. Брисел потоа дозволи постапката да продолжи под услов кинеската компанија да биде заменета со полски производител.
Европските мерки се дел од од напорите за заштита на домашниот пазар од нелојална конкуренција, во која финансиската поддршка од трети земји им овозможува на странските компании да ги истиснат европските учесници во големи инфраструктурни проекти.
Општина Бања Лука не коментираше за вклучувањето на CRRC на американската листа, ниту за проблемите на корпорацијата со европските регулатори. Локалните власти само истакнуваат дека станува збор за развиена компанија која ги нуди своите производи на различни меѓународни пазари.
Експертите за транспорт, исто така, изразуваат сериозни сомнежи за проектот.
Транспортниот инженер Никола Чопиќ истакнува дека Бања Лука има два стратешки документи за развој на јавниот превоз, но ниту еден од нив не предвидува воведување на трамвајски систем.
Тој го поставува прашањето кој и врз основа на кои студии одлучил дека на градот му е потребно такво возило.
Чопиќ, исто така, го привлекува вниманието на практичните тешкотии. Во Бања Лука има околу 100.000 регистрирани патнички автомобили, сообраќајот е често многу зафатен, а специјализираните ленти за јавен превоз практично отсуствуваат.
Под овие услови, користењето возило од 30 метри на постојните улици би можело да создаде дополнителни проблеми.
Експертот предупредува дека пред да се донесе одлука за толку скапа инвестиција, потребно е да се спроведе темелна анализа на реалните транспортни потреби на граѓаните.
Според него, Бања Лука веќе имала случаи во кои избрзаните одлуки за транспортната инфраструктура довеле до уште посериозни сообраќајни метежи.
Дополнителна особеност е организацијата на јавниот превоз во градот.
До војната во 1990-тите, тој бил опслужуван од општинското претпријатие Автопревоз. По конфликтот, дел од дејноста ја презедоа приватни компании, а во првата деценија од новиот век, Автопревоз исто така беше приватизиран.
Денес, општината ги одредува линиите и ги одобрува цените на билетите, но самиот превоз го вршат приватни оператори.
Бања Лука никогаш немала систем на трамвај или тролејбус. Јавниот превоз се врши целосно со автобуси.
И транспарентноста е на тест
Претставникот на Транспаренси Интернешнл во Босна и Херцеговина, Дамјан Ожеговиќ, исто така, ја доведува во прашање транспарентноста на проектот.
Тој забележува дека не е јасно кој ќе го управува кинескиот трамвај, на кои линии ќе се движи и каква ќе биде неговата вистинска функција во градскиот транспортен систем.
Ожеговиќ се сомнева во соодветноста на евентуалното користење на јавни средства за проект кој, според него, би можел да се покаже како повеќе публицитет од страна на општинската администрација отколку како вистинско решение за проблемите со транспортот.
Во меѓувреме, во септември, Бања Лука ги доби и првите електрични автобуси од Унгарија за пробно работење. Тие исто така ќе бидат тестирани неколку месеци, по што локалните власти мора да одлучат дали да ги задржат во градот.
Така, Бања Лука станува полигон за тестирање на разни нови транспортни технологии, но прашањата за нивната цена, долгорочното одржување и нивната вистинска корист за граѓаните остануваат неодговорени.
Кинескиот „паметен трамвај“ може да понуди технолошка алтернатива на традиционалниот градски транспорт, но успешните тестови сами по себе нема да ги решат проблемите со густиот сообраќај, недостатокот на наменски транспортни коридори и зависноста од приватните автобуски оператори.

