Skip to content
Шест новинари ја напуштија Србија во последните две години поради сериозни загрижености за нивната безбедност и сега живеат во егзил. Најновиот случај е оној на воениот аналитичар и новинар Александар Радиќ, против кого е поднесена кривична пријава и властите прогласија потерница.
Според новинарските организации, Радиќ е во егзил, додека според Врховното обвинителство во Белград, тој се крие.
Против Радиќ е поднесена жалба во отсуство за подготовка на дејствија против уставниот поредок и безбедноста на Република Србија, како и за откривање класифицирани информации. Радиќ го привлече вниманието на јавноста откако прв пријави на телевизијата Н1 на 15 март 2025 година дека е употребен звучен топ против учесниците на протестот во Белград.
Воениот аналитичар ја објасни својата одлука да ја напушти земјата со загриженост за безбедноста на неговото семејство. Откако неговиот дом беше претресен и беше повикан во Воената полиција за преглед на запленетите компјутери, провладините медиуми објавија снимки на кои наводно се гледа надзорот врз Радиќ и неговата малолетна ќерка.
„Мојата ќерка, која за неколку дена полни 16 години, исто така беше цел на напад. На 23 јуни, телевизијата Информер прикажа снимки од нејзиното набљудување, а во текот на денот емитуваше и актуелни снимки од мене како чекам во паркот да ги заврши своите обврски. Што можете да направите кога има многу непријатели и тие му се закануваат на вашето дете? Отидовме во странство“, рече Радиќ во писмена изјава за новинската агенција Бета. Тој сугерира дека властите можеби сакале тој да ја напушти Србија. „Ако ме притворат за информации, тоа би прикажало лоша слика за малтретирањето на новинарите. Откако ќе создадат атмосфера на линч, што друго можат да направат освен да ме затворат?“, рече Радиќ.
Шест новинари во егзил
Името на Радиќ е последното на списокот на новинари кои ја напуштиле Србија поради загриженост за нивната лична безбедност. Писателот, колумнистот и ТВ водителот Марко Видојковиќ живее во егзил повеќе од три години. Тој е првиот од новинарите што ја напуштил земјата. На почетокот на 2023 година, Видојковиќ замина во странство, додека заедно со Ненад Кулачин е водител на подкастот „Добро, лошо, зло“.
Имињата на другите новинари не се јавно познати.
Веран Матиќ, претседател на одборот на Здружението на независни електронски медиуми и член на Постојаната работна група за безбедност на новинарите, вели дека некои од нив не сакаат нивните имиња да бидат објавени. „Некои се обидуваат да продолжат со својот живот и работа нормално, додека други се наоѓаат во специфични правни ситуации“, објаснува Матиќ. Според него, меѓу шестемина се еден истражувачки новинар, еден новинар подложен на постојани закани и навреди, како и еден локален новинар кој добил закани со смрт од човек кој исто така бил суден за убиство. Исто така, има еден новинар и еден наставник во егзил кои со години биле подложени на закани и напади врз него и неговото семејство.
Во еден од случаите, заканите биле упатени од човек веќе осуден за тешки кривични дела, кој во исто време се појавува како насилно лице на настани на владејачката партија. Жртвата е медиумски работник од мал град кој претходно бил физички нападнат за време на локалните избори и му била скршена камерата. Матиќ прецизира дека шесте случаи не ги вклучуваат Марко Степановиќ и Срџан Јанковиќ, кои ја водат емисијата „Ментално раздвије“ од Словенија.
„Егзилот не е крај на проблемите“
„Егзилот не е крај на проблемите. Потоа започнува нова борба – како да се обезбеди правен статус, работа, домување, образование за децата и основни услови за живот“, истакнува Матиќ. Според него, за многу новинари оваа неизвесност е поприфатлива отколку да се живее во средина каде што секојдневно се подложени на јавно таргетирање, закани и кампањи што ја загрозуваат нивната безбедност и безбедноста на нивните семејства. Матиќ додава дека има и новинари кои би сакале да ја напуштат земјата, но не можат поради семејни околности, деца, грижа за родителите или други животни обврски.
Според него, шесте случаи во кои тој лично учествувал во процесот на преместување на новинари имаат заеднички карактеристики – години закани со смрт, сериозни нарушувања на безбедноста и организирани кампањи за јавно таргетирање, додека сторителите останале неказнети.
„Дури и кога осомничените се идентификувани или приведени, тие понекогаш бегаат без да биде информиран загрозениот новинар. Ова дополнително го продлабочува чувството на несигурност“, вели Матиќ. Тој смета дека е особено загрижувачки што децата, сопружниците и родителите на новинарите стануваат средство за понатамошно заплашување, и покрај тоа што немаат никаква врска со професионалната работа на целните новинари.
Случајот на Радиќ оди подалеку од судбината на едно лице
Според Матиќ, притисокот врз новинарите повеќе не е ограничен на директни закани. Тој зборува за хибридни форми на прогон што вклучуваат медиумски кампањи, институционален притисок, иконоборство, ментална исцрпеност, надзор и правна несигурност.
„Во случајот на воениот аналитичар и новинар Александар Радиќ, јасно е како функционира овој механизам. Измислени обвинувања, реална можност за продолжен притвор, медиумски и специјализиран надзор на членови на семејството, вклучително и малолетно дете, нелегално собирање податоци, измислување „докази“ и очекување на долго судење се доволно сериозни причини за едно лице да заклучи дека единствениот начин да се заштити себеси и своето семејство е да ја напушти земјата“, вели Матиќ.
Тој нагласува дека Радиќ не е само воен аналитичар, туку и новинар кој со години соработува со едно од најавторитетните неделни изданија во Србија.
Матиќ, исто така, го привлекува вниманието на изјавата на Врховното обвинителство во Белград за Радиќ. Во неа се наведени делови од неговата лична комуникација со неколку новинари, објавувајќи ги нивните иницијали и други податоци што овозможуваат нивна идентификација. Според Матиќ, таков пристап може да има одвраќачки и застрашувачки ефект врз многу поширок круг новинари кои секојдневно комуницираат со извори и соговорници од јавно значење.
Сличен случај се однесува и на новинар од Н1. По објавувањето на соопштението на обвинителството во кое се опишува комуникацијата меѓу Радиќ и новинар на Н1 со иницијали С. К., вечерта на 15 март, „Информер“ објави статија во која го наведува името и презимето на дописник на Н1 од Нови Сад. На овој начин, не само што е идентификуван новинар, туку и погрешно лице, бидејќи дотичната жена има исти иницијали како и новинарот споменат во соопштението на обвинителството.
„Еден од основните предуслови за слободно новинарство е правото на слободна и доверлива комуникација. Доколку новинарите добијат чувство дека нивната професионална комуникација може да стане предмет на јавна осуда, тоа неизбежно води кон самоцензура и ја поткопува довербата меѓу новинарите и нивните извори“, предупредува Матиќ. Тој го дефинира случајот како проблем што оди подалеку од судбината на едно лице и може да има долгорочни последици за слободата на новинарската работа во Србија.
Притисок и врз студентите, активистите и адвокатите
Матиќ предупредува дека заминувањето на шест новинари не е изолиран случај. Според него, шест студенти и активисти се во егзил повеќе од една година, откако биле подложени на кривично гонење и политички притисок. Нивните колеги кои останале во Србија биле подложени на малтретирање со месеци, а некои дури поминале и неколку месеци во притвор.
Особено силен притисок е извршен и врз адвокатите, кои, според Матиќ, биле „уапсени, криминализирани и демонизирани“. Најновиот таков случај е адвокатот од Ваљево, Никола Мирковиќ, кој ги застапува жртвите на полициско насилство претепани за време на протестот во градот на 14 август минатата година. Една година по овие настани, обвинителството го обвини за напад врз службено лице за време на протест.
„Голем број српски граѓани ја напуштија земјата во последните две години поради политички, професионален и егзистенцијален притисок. Многумина биле подложени на притисок на работа, принудени да ја поддржат владејачката партија или се плашеле дека ако не го сторат тоа, ќе ги изгубат своите работни места, професионална независност или лична безбедност“, рече Матиќ.
Според него, проблемот е повидлив кај новинарите, бидејќи постојат организации кои ги следат нападите врз медиумите и им даваат поддршка на новинарите кои се во опасност. Сепак, слични механизми за притисок постојат и во многу други професии. Матиќ нагласува дека заминувањето на новинарите од Србија не е само лична трагедија за поединците и нивните семејства, туку и сериозен показател за состојбата на демократијата, владеењето на правото и слободата на медиумите во земјата.
„Општеството од кое професионалните новинари заминуваат затоа што не можат да бидат безбедни или слободно да работат губи многу повеќе од неколку искусни професионалци – ја губи својата способност критички да размислува за сопствената реалност“, заклучува Веран Матиќ.
