Skip to content
Руските специјални служби сè поактивно користат граѓани на трети земји за изведување диверзантски операции во Европа. Според медиумските извештаи, во Германија се уапсени двајца белоруски државјани осомничени за подготовка на диверзантски акции во јужниот дел на земјата во интерес на Русија. Конкретно, тие планирале подметнување пожари во близина на железничка пруга и далновод. Двајцата осомничени се во притвор од почетокот на октомври. Истрагата ја проверува и нивната можна поврзаност со подметнувањето пожар во одбранбениот погон Carfil во романскиот град Брашов. Романското обвинителство бара екстрадиција на уапсените.
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
По почетокот на целосната руска инвазија врз Украина во февруари 2022 година, европските држави во повеќе наврати известуваа за диверзантски операции за чија организација се осомничени руските специјални служби. Според податоците на Меѓународниот институт за стратешки студии (IISS), во периодот 2023–2024 година бројот на ваквите инциденти во Европа се зголемил речиси четирикратно. Меѓу главните цели биле транспортната и енергетската инфраструктура, складиштата и претпријатијата поврзани со испораката на воена помош за Украина.
Во 2024 година, запаливи направи активирале во поштенски пратки на DHL во Германија, Велика Британија и Полска. Полските истражители заклучиле дека операцијата ја организирала руската воена разузнавачка служба. Во август 2026 година, на аеродромот во Лајпциг била регистрирана неуспешна обид за напад со беспилотни летала опремени со експлозив врз товарен авион Ан-124, кој се користел за транспорт на воена помош за Украина. Според информациите на европските разузнавачки служби, и зад оваа операција стоела руската воена разузнавачка служба. Покрај тоа, европските безбедносни органи известуваа за подметнување пожари во одбранбени претпријатија и обиди за напади врз копнени станици за сателитска комуникација Starlink.
Романската разузнавачка служба SRI, исто така, соопшти дека разоткрила диверзантска мрежа чии активности биле координирани од руските специјални служби. Според информациите на The Wall Street Journal, претседателот на Руската Федерација, Владимир Путин, лично наредил интензивирање на диверзантските операции против земјите членки на НАТО.
Подготовката на подметнувања пожари во близина на железничката и енергетската инфраструктура во Германија ја покажува намерата на Москва да влијае врз функционирањето на критично важните системи на европските држави. Ваквите операции не мора да бидат насочени само кон непосредно оштетување на објектите, туку и кон откривање на слабостите во безбедносните системи, нарушување на транспортната логистика и создавање дополнителен товар за државните институции.
Во контекст на војната против Украина и пошироката конфронтација на Русија со Западот, диверзантските активности исполнуваат неколку стратешки цели. Тие можат да го отежнат воениот транспорт, да го попречат работењето на одбранбените претпријатија, да ги зголемат трошоците на европските влади за заштита на инфраструктурата и да го засилат чувството на несигурност во општеството. На подолг рок, Москва може да смета дека акумулацијата на ваквите инциденти ќе го зголеми политичкиот притисок врз владите на европските земји и ќе придонесе за отворање дебати за оправданоста на продолжувањето на воената и финансиската поддршка за Украина.
Особено внимание привлекува вклучувањето на белоруски државјани во подготовката на диверзантски акции. Користењето посредници од трети земји им овозможува на руските специјални служби да го отежнат утврдувањето на непосредните организатори на операциите, да ја прикријат сопствената вмешаност и да создадат можност за политичко негирање на одговорноста. Таквиот пристап овозможува и користење прекугранични контакти и лични врски за регрутирање извршители.
Истовремено, учеството на белоруски граѓани во вакви операции го отвора прашањето за можната улога на белоруските државни структури. Имајќи го предвид степенот на контрола што режимот на Александар Лукашенко го врши врз општеството и активностите на безбедносните служби, претпоставката дека белоруските специјални служби воопшто не биле запознаени со овие активности бара посебна проверка. Сепак, самото учество на белоруски државјани не претставува доволен доказ за непосредна вмешаност на Лукашенко или на раководството на белоруските безбедносни структури во конкретните диверзантски операции.
Стратешкото значење на ова прашање лежи во продлабочувањето на зависноста на белорускиот безбедносен систем од Русија. Тесната соработка меѓу специјалните служби на двете земји создава предуслови за користење на белоруски граѓани, контактни мрежи и потенцијално државна инфраструктура во операции против европските држави. Како резултат на тоа, Белорусија ризикува трајно да се утврди во улогата на помошен инструмент на руската стратегија за хибриден притисок врз Европа.
Tinder како инструмент за собирање разузнавачки информации
Руските специјални служби користат и методи на социјален инженеринг за прибирање доверливи информации за европските одбранбени претпријатија. Според медиумските извештаи, норвешката компанија Nammo, производител на артилериска муниција, станала цел на обиди за собирање информации преку апликации за запознавање, меѓу кои и Tinder. Корисници на профили со необични или егзотични имиња се обидуваат да воспостават контакти со вработените во фабриката во градот Рауфос, со цел да добијат информации за производството на артилериски гранати.
Раководството на Nammo ги потврди обидите за собирање информации и фишинг-напади преку социјалните мрежи и соопшти дека ги зајакнува безбедносните мерки. Ваквиот пристап укажува на проширување на инструментариумот на разузнавачките активности, при што наместо традиционалните методи на инфилтрација се користат лични контакти и дигитални платформи за секојдневна комуникација.
Nammo е еден од важните европски производители на артилериска муниција од голем калибар. Поради зголемената побарувачка за муниција по почетокот на руската агресија против Украина, Норвешка ѝ додели на компанијата повеќе од една милијарда круни државна поддршка за значително проширување на производствените капацитети. Во текот на последните година и пол до две години, фабриката во Рауфос вработила околу илјада нови работници.
На тој начин, претпријатието има важно значење не само за норвешкиот одбранбен сектор, туку и за пошироките европски напори за зголемување на производството на муниција. Во услови на руската војна против Украина, стабилноста на неговото работење е непосредно поврзана со способноста на европските држави да ги зголемуваат сопствените резерви и да продолжат со испораките на вооружување за Киев.
Заканите за норвешкиот одбранбен сектор не се ограничуваат само на обидите за собирање информации преку социјалните мрежи. На 27 октомври, Норвешката национална служба за безбедност (NSM) соопшти дека во претходните шест месеци бројот на успешни кибернапади врз норвешки организации се зголемил трикратно. Институцијата предупреди и на високо ниво на закани за националната безбедност. Претходно, Норвешката служба за безбедност (PST) поврза неколку диверзантски акции во Европа со активностите на руските специјални служби. Во овој контекст, особено значење добива информацијата на The Wall Street Journal за личната наредба на Путин за интензивирање на диверзантските операции против земјите членки на НАТО.
Обидите за прибирање доверливи информации за Nammo треба да се разгледуваат како дел од пошироките активности насочени кон проучување на капацитетите и ранливостите на европската одбранбена индустрија. Податоците за производствените процеси, технологиите, обемот на производство, логистиката и организацијата на работата во претпријатието можат да имаат практична вредност за разузнавачките структури. Нивното користење би овозможило процена на производствениот потенцијал на компанијата, идентификување на критичните елементи на инфраструктурата и подготовка на поспецифични операции за нарушување на нејзиното работење.
Користењето на Tinder покажува колку важен елемент на современото разузнавање станува човечкиот фактор. За разлика од непосредните кибернапади, воспоставувањето лични контакти преку апликации за запознавање може подолго време да остане незабележано. Разузнавачката активност се прикрива зад вообичаена комуникација, а потенцијалните извори на информации можеби воопшто не се свесни дека се предмет на целно собирање податоци.
Особена опасност претставува фактот што одделни фрагменти од информации, кои вработените можеби ги сметаат за незначителни, во својата вкупност можат да откријат важни карактеристики на претпријатието. Станува збор за спецификите на производствените циклуси, снабдувањето со компоненти, кадровската структура, внатрешната организација и системите за физичка и дигитална заштита. Таквите податоци можат да се искористат за понатамошно шпионирање, фишинг-кампањи, кибернапади или подготовка на физички диверзантски акции.
Оттука, ризиците за Nammo ги надминуваат рамките на комерцијалната безбедност и се однесуваат на стабилноста на европското одбранбено производство. Дури и привременото нарушување на работата на еден од важните производители на артилериска муниција може да го отежне исполнувањето на производствените планови, да предизвика доцнење на испораките и да го зголеми товарот врз другите европски производители. Истовремено, не треба да се преувеличуваат можните последици од поединечен инцидент: неговиот стратешки ефект ќе зависи од обемот на нарушувањето, времетраењето на прекинот на производството и достапноста на алтернативни производствени капацитети.
На Европа ѝ е потребен заеднички одговор на руските хибридни операции
Диверзантските активности во Германија и обидите за разузнавачко инфилтрирање во норвешко одбранбено претпријатие демонстрираат различни аспекти на истиот проблем: Русија настојува да влијае врз безбедноста на европските држави не само преку воени и политички средства, туку и преку тајни операции насочени против критичната инфраструктура и одбранбената индустрија.
Особена опасност претставува комбинирањето физички диверзии, кибероперации, фишинг и регрутирање извршители преку дигитални платформи. Ваквиот повеќеканален модел им овозможува на руските специјални служби да дејствуваат со различен интензитет, да користат посредници и да го отежнат навременото откривање на заканите. Вклучувањето на белоруски државјани дополнително ги проширува можностите на Москва за спроведување операции надвор од сопствената територија.
За европските држави ова значи потреба од преиспитување на пристапите кон заштитата на стратешките објекти. Зајакнувањето на физичкото обезбедување и киберзаштитата треба да биде проследено со контраразузнавачки мерки, процена на ризиците од социјален инженеринг, обука на персоналот и размена на оперативни информации меѓу сојузниците. Особено значење има координацијата на активностите меѓу земјите членки на НАТО и ЕУ, бидејќи диверзантските мрежи и логистиката на руските операции не се ограничени со националните граници.
Норвешка, која има важна улога во обезбедувањето на енергетската безбедност на Европа и зајакнувањето на одбранбениот потенцијал на НАТО, има особено стратешко значење. Затоа, заштитата на нејзините енергетски објекти, транспортните комуникации и одбранбените претпријатија треба да се разгледува како составен дел од безбедноста на целиот Алијанс.
Главниот предизвик за Европа е да спречи поединечните диверзантски инциденти да се претворат во системски механизам за вршење притисок врз европските влади. Доколку Русија успее редовно да го нарушува функционирањето на критичната инфраструктура, да создава закани за одбранбените претпријатија и да ги користи социјалните мрежи за разузнавачко инфилтрирање, трошоците за обезбедување на безбедноста ќе растат, а способноста на Европа да ја поддржува Украина може да биде изложена на дополнителен притисок. Соодветно на тоа, спротивставувањето на руските хибридни операции треба да стане не споредна област на безбедносната политика, туку еден од приоритетите на заедничката одбранбена стратегија на европските држави.
