Skip to content
На полицата во маркетот производот изгледа едноставно: име, слика, цена, рок на употреба и декларација. Но зад едно пакување сирење, месо, замрзнат зеленчук или преработена храна може да стои цел синџир од производител, преработувач, увозник, дистрибутер и трговец.
Прашањето е колку од тој синџир навистина може да го види потрошувачот.
Ова е особено важно за Македонија, каде значителен дел од храната на пазарот доаѓа од увоз. А кога производот ќе помине граница, за потрошувачот најважно е да постојат две работи: јасна декларација и можност институциите да ја следат неговата трага наназад.
Токму тука е суштината на концептот „следливост на храната“.
Храната треба да има своја трага
Следливоста не значи дека граѓанинот треба сам да ја истражува историјата на секое пакување што ќе го стави во количката. Таа е обврска на системот.
За храната од животинско потекло постојат правила со кои се обезбедува можност производот да се следи низ синџирот на производство и промет. АХВ има воспоставени процедури за следливост, а мониторингот на квалитетот се врши во различни фази од синџирот, вклучително и кај увезената храна.
Тоа е важно поради едноставна причина: ако лабораториската анализа покаже дека одредена серија храна е небезбедна, институциите мора да можат да утврдат од каде дошла, кој ја увезол или произвел, каде била дистрибуирана и каде се наоѓаат останатите количини.
Без таква трага, системот за контрола се претвора во реакција откако проблемот веќе стигнал до потрошувачот.
Границата е првиот, но не и последниот филтер
Македонскиот систем има посебни механизми за контрола на увезената храна.
АХВ наведува дека храната од животинско потекло при увоз се проверува преку ветеринарно-инспекциски места, а кај храната од неживотинско потекло постои посебна државна инспекција која врши контрола на производите и документацијата при увоз и води евиденција за безбедноста на увезената храна.
Но важно е да се разбере една работа: контролата на граница не е замена за контролата на пазарот.
Производот може да биде исправен во моментот кога влегува во земјата, но неговата безбедност подоцна зависи и од начинот на складирање, транспорт, температурата, рокот на употреба и условите во кои се продава.
Затоа безбедноста на храната не завршува со царинскиот печат.
АХВ годинава веќе враќаше храна од граница
Колку е ова реално, покажуваат и случаите од оваа година.
Во март АХВ соопшти дека спречила увоз на 27 тони мелено говедско месо од Парагвај, откако при проверка на документацијата било утврдено дека количините потекнуваат од објект кој не бил одобрен за увоз во земјата.
Во јуни, пак, бил спречен увоз на 23.685 килограми замрзнато пилешко месо од Бразил, поради непочитување на важечката забрана поврзана со ризикот од високопатогена авијарна инфлуенца.
Овие случаи не треба да се читаат како доказ дека увезената храна генерално е небезбедна.
Тие покажуваат нешто друго: контролниот механизам има конкретна задача и понекогаш спречува производ да стигне до македонскиот потрошувач.
Но истовремено отвораат и едно легитимно новинарско прашање: колку вакви контроли има, што точно се проверува и колку од резултатите се достапни за јавноста?
Декларацијата е договорот меѓу производителот и купувачот
За граѓанинот најважниот документ често е токму она што го држи во рака – декларацијата.
Таа треба да му овозможи да знае што купува, кој го произведува или става производот на пазарот, рокот на употреба и други релевантни информации.
Но декларацијата не треба да биде само формално исполнување на законска обврска.
Таа е практично единствената информација што ја има купувачот во моментот на одлуката дали ќе плати за производот.
АХВ во јуни соопшти дека во рамки на вонредни контроли биле земени 91 мостра од млеко, млечни и сувомесни производи, домашни и увозни, токму со цел да се провери дали реалниот квалитет одговара на она што е означено на декларацијата. Биле утврдени и манипулации со декларираните проценти на млечни масти во одредени производи.
Овој пример ја покажува разликата меѓу тоа што пишува на пакувањето и тоа што навистина се наоѓа во него.
Потрошувачот не може сам да ја проверува храната
И тука доаѓаме до најважната точка.
Од граѓанинот може да се очекува да го провери рокот на употреба, декларацијата, изгледот на пакувањето и условите во кои производот е изложен.
Но не може да се очекува тој да знае дали увозникот набавил производ од одобрен објект.
Не може да знае дали ладниот синџир бил прекинат.
Не може да знае дали содржината навистина одговара на декларацијата.
Не може да направи микробиолошка анализа пред да го купи месото.
Токму затоа постојат институциите.
И токму затоа системот за безбедност на храната мора да функционира превентивно, а не само кога ќе се појави проблем.
Од „рафтот“ назад до фабриката
Најдобриот тест за системот е едноставен.
Замислете дека денес во продавница е откриен небезбеден производ.
Дали институциите можат за неколку часа да утврдат која е серијата?
Кој ја произвел?
Кој ја увезол?
Каде била испорачана?
Во кои маркети завршила?
Колку пакувања се пуштени во продажба?
И дали можат навреме да го повлечат целиот производ од пазарот?
Тоа е вистинската вредност на следливоста.
АХВ има регистри на оператори со храна, како и системи и процедури за увоз и контрола.
Но за граѓанинот клучно е не само системот да постои, туку тој да биде ефикасен, брз и транспарентен.
Најголемиот ризик е она што не го гледаме
Потрошувачот најчесто се плаши од истечен рок, оштетено пакување или производ со сомнителен изглед.
Но најголемите ризици често не се видливи со голо око.
Не можете да видите бактерии.
Не можете да препознаете од изгледот дали производот бил неправилно чуван.
Не можете да утврдите дали составот одговара на декларацијата.
Не можете да знаете дали целата документација зад производот е исправна.
Затоа безбедноста на храната не смее да се сведува на апелот „внимавајте што купувате“.
Тоа е само последната алка.
Пред неа мора да функционираат производителот, увозникот, дистрибутерот, трговецот и институциите.
Прашањето што Македонија треба да го постави
Ако сакаме европски систем на безбедност на храната, прашањето не треба да биде само колку инспекции се направени.
Треба да знаеме и колку производи се контролирани, колку мостри се земени, колку неправилности се откриени, колку пратки се одбиени, колку производи се повлечени од пазарот и колку време му е потребно на системот од откривање до повлекување.
Тоа се податоците што ја претвораат безбедноста на храната од институционална декларација во мерлив систем.
А за потрошувачот останува едно едноставно правило: читајте ја декларацијата, проверувајте го рокот и не купувајте производи со оштетено пакување.
Но од државата треба да очекуваме нешто многу повеќе.
Кога храната ќе стигне до нашата трпеза, веќе треба да биде проверено сè што ние како потрошувачи не можеме да провериме.
Тоа е вистинската смисла на следливоста – да може секое пакување, ако се појави проблем, да ја раскаже својата приказна наназад.
Од рафтот до дистрибутерот.
Од дистрибутерот до увозникот.
Од увозникот до производителот.
И од производителот до изворот.
Ако таа трага постои и функционира, потрошувачот има заштита. Ако не постои, тогаш најголемиот дел од ризикот повторно завршува кај оној што нема ниту лабораторија, ниту инспекција – кај граѓанинот.
