Skip to content
Турција, Саудиска Арабија и Пакистан потпишаа договор за заедничка одбрана со кој напад врз една од трите држави би се сметал за напад врз сите. Иако договорот веќе се нарекува „исламски НАТО“, неговите вистински граници засега не се целосно дефинирани, а во центарот на вниманието се Иран, Израел и идната улога на САД во безбедноста на регионот.
Договорот беше потпишан во Мека на 7 август од саудискиот престолонаследник Мохамед бин Салман, турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган и пакистанскиот премиер Шехбаз Шариф. Неговата најзначајна одредба е принципот на колективна одбрана, според кој вооружен напад врз една членка се третира како напад врз сите три.
Токму оваа одредба потсетува на членот 5 од договорот на НАТО, па оттука произлезе и називот „исламски НАТО“. Сепак, аналитичарите предупредуваат дека станува збор за поинаков и сè уште многу помалку развиен механизам. Нема заедничка командна структура, постојан штаб или јасно дефиниран механизам за автоматска воена реакција.
Саудиска Арабија со овој договор се обидува да ја зајакне сопствената безбедност и да ја намали зависноста од Вашингтон како единствен безбедносен гарант. Ријад во последните години сè поактивно гради сопствена мрежа на стратешки партнерства, а новиот договор со Турција и Пакистан му дава дополнителна тежина во регионалните пресметки.
За Турција, пак, договорот претставува уште еден чекор во политиката на зголемување на сопствената стратешка автономија. Анкара останува членка на НАТО, но паралелно развива односи со различни центри на моќ и се обидува да ја зацврсти својата позиција како една од клучните сили на Блискиот Исток.
Пакистан во новиот сојуз носи значителен воен потенцијал и дополнителна стратешка тежина. Земјата е единствената нуклеарна сила во исламскиот свет, а нејзиното долгогодишно безбедносно партнерство со Саудиска Арабија сега добива поширока регионална димензија.
Прашањето што веднаш се поставува е против кого е насочен договорот.
Официјално, трите држави тврдат дека договорот е одбранбен и дека не е насочен против конкретна држава. Сепак, регионалниот контекст го прави тоа многу посложено. Иран, неговите сојузници и вооружените групи во регионот претставуваат сериозна безбедносна грижа за Саудиска Арабија, додека Израел останува еден од клучните фактори во регионалната безбедносна архитектура.
Затоа дел од анализите оценуваат дека иранскиот фактор е тешко да се игнорира, иако Техеран не е наведен како цел на договорот. Истовремено, договорот може да се чита и како обид на трите држави да изградат сопствен безбедносен механизам во услови на зголемена неизвесност околу американската улога во регионот.
Особено интересна е позицијата на Турција. Таа е членка на НАТО, а сега влегува во договор со Пакистан и Саудиска Арабија кој содржи принцип на колективна одбрана. Тоа не значи дека Анкара се откажува од НАТО, но покажува дека турската надворешна политика станува сè повеќе насочена кон градење повеќеслојни партнерства.
Практичната сила на новиот сојуз допрва треба да се покаже.
Трите држави имаат различни воени системи, опрема и стратешки интереси. Пакистан во голема мера се потпира на кинеска воена технологија, Саудиска Арабија на американско вооружување, додека Турција развива сопствена одбранбена индустрија. Тоа може да создаде проблеми со усогласувањето, но истовремено отвора простор за размена на разузнавачки информации, заеднички вежби и развој на одбранбена технологија.
Отворено останува и прашањето што точно би се случило доколку една од државите биде нападната. Договорот не ги дефинира детално сите можни сценарија, ниту автоматски гарантира дека останатите две ќе влезат во директна војна. Токму поради тоа, според дел од анализите, рано е новиот договор да се споредува со целосно развиен воен сојуз како НАТО.
Сепак, политичката порака е значајна.
Саудиска Арабија, Турција и Пакистан покажуваат дека се подготвени поголем дел од регионалната безбедност да го преземат во свои раце, наместо целосно да се потпираат на надворешни сили. Договорот засега можеби не е „исламски НАТО“, но претставува ново стратешко поврзување меѓу три држави со значителна економска, воена и геополитичка тежина.
