АНАЛИЗА: Зошто Канада доби понуда а Балканот уште чека датум

Во ист говор, на иста говорница, Урсула фон дер Лајен испрати две сосема различни пораки. За Канада – нова форма на приближување кон Европската Унија и можност да стане првата „асоцијативна членка“. За Западен Балкан – уште една потврда дека неговата иднина е во ЕУ и најава за нови патокази. Она што повторно изостана беше датумот.

Само неколку минути претходно тонот беше многу поконкретен.

Фон дер Лајен директно му се обрати на канадскиот премиер Марк Карни и предложи да се отвори вратата Канада да стане првата асоцијативна членка на Европската Унија.

За земја која не е кандидат за членство, не е дел од Европа и никогаш не минувала низ класичниот пристапен процес, Брисел е подготвен да размислува за сосема нова политичка категорија.

За земјите кои со години се кандидати – повторно патокази.

Токму тука е најсилната политичка порака од говорот.

Канада не доби само дипломатска декларација за пријателство. Фон дер Лајен најави премин од трговскиот договор CETA кон поширока „Алијанса за иднината“, заеднички простор за економска безбедност, технолошка соработка, поврзување на одбранбените индустрии и партнерства во енергетиката, критичните минерали, батериите, вештачката интелигенција, квантните технологии и сајбер-безбедноста.

Потоа дојде и политички најсилната реченица – идејата Канада да стане првата асоцијативна членка на ЕУ.

Тоа засега не е членство, ниту готов правен модел. Европските договори немаат јасно дефинирана категорија „асоцијативна членка“, а ваквата идеја ќе мора допрва да добие правна и политичка содржина и поддршка од земјите членки. Reuters објави дека предлогот веќе отвора прашања во самата Унија за тоа што точно би значел ваквиот статус.

Но токму фактот дека ЕУ е подготвена да измисли нов модел е значаен.

Со децении проширувањето функционира по добро позната процедура – кандидатски статус, скрининг, поглавја или кластери, реформи, услови, едногласни одлуки и на крај договор за пристапување.

Сега Брисел покажува дека, кога геополитичките интереси го бараат тоа, може да се размислува и надвор од постојните рамки.

Канада станува пример за таква флексибилност.

Западен Балкан, пак, останува во рамката што ја слуша со години.

„Нивната иднина е во нашата Унија“, рече Фон дер Лајен, најавувајќи дека Комисијата наскоро ќе подготви патокази за кандидатите кои постигнале најголем напредок. Таа повтори дека процесот ќе се темели на заслуги и дека европските вредности остануваат услов што не може да се преговара.

Тоа е политички важна потврда дека проширувањето формално останува на агендата.

Но не е одговор на прашањето што со години станува сè поважно за регионот – кога?

Нема заеднички датум за следното проширување. Нема рок за Македонија. Нема рок за Србија, Албанија или Босна и Херцеговина. Црна Гора е најнапредната во процесот, но и таму членството зависи од исполнувањето на преостанатите услови и согласноста на сите земји членки. Reuters во јуни забележа дека Подгорица амбициозно цели кон членство до 2028 година, но дека значајни реформски пречки сè уште остануваат.

Македонија во говорот не доби посебна порака.

Тоа е особено чувствително за земја која повеќе од две децении живее со политичката формула дека европската интеграција е стратешка цел, додека самиот процес останува зависен и од реформи дома и од политички одлуки во Унијата.

Во меѓувреме, ЕУ сè повеќе го интегрира Западен Балкан економски без земјите формално да станат членки.

Планот за раст за Западен Балкан има токму таква цел – постепено вклучување на регионот во делови од единствениот европски пазар пред членството. Тоа опфаќа слободно движење на стоки и услуги, пристап до SEPA, подобрување на транспортните врски, поврзување на енергетските пазари, дигиталниот пазар и индустриските синџири. За периодот 2024-2027 е предвиден инструмент од шест милијарди евра – две милијарди грантови и четири милијарди поволни заеми.

Македонија веќе добива средства преку овој механизам. Европската комисија во мај годинава одобри дополнителни 65,7 милиони евра, со што вкупно ослободените средства за земјата достигнаа 142,1 милион евра.

Паралелно се гради и Заедничкиот регионален пазар на Западен Балкан.

Станува збор за проект кој треба да ги поврзе економиите на регионот преку четирите слободи – движење на луѓе, стоки, услуги и капитал – и постепено да создава пазар од околу 18 милиони жители. Европската комисија официјално го опишува овој механизам како чекор кон единствениот европски пазар, а не како замена за членството.

Затоа тврдењето дека Брисел веќе подготвува некаков нов балкански политички сојуз наместо ЕУ во моментов нема потврда во официјалните документи.

Но трендот е јасен – економската интеграција на регионот напредува и без формално членство.

Границите економски стануваат помеки, платежните системи се поврзуваат, пазарите постепено се усогласуваат, транспортот, енергетиката и дигиталните услуги се интегрираат, а парите од ЕУ пристигнуваат врз основа на исполнети реформи.

Со други зборови, Балканот постепено добива дел од функциите на членството, без политичкото членство.

Токму затоа понудата за Канада привлекува внимание.

Не затоа што Канада утре ќе стане членка на ЕУ. Нема таква одлука.

Туку затоа што покажува дека Европа може многу брзо да отвори сосема нова врата кога ќе процени дека има стратешка потреба.

Канада сака да ја намали економската зависност од Соединетите Американски Држави, додека Европа бара сигурни партнери за енергија, критични минерали, одбрана и технологии. Двете страни имаат непосреден интерес за поблиско партнерство, а Карни веќе зборува за „уникатен сојуз“ со ЕУ, иако не бара полно членство.

За Балканот геополитички аргументи исто така не недостигаат – војна во Европа, руско влијание, кинески инвестиции, миграциски рути, енергетска безбедност и нестабилност на непосредната граница на Унијата.

Сепак, моделот останува стар.

Реформи, услови, патокази и ветување дека иднината е европска.

Така најинтересниот дел од говорот на Фон дер Лајен можеби не е она што го кажа за Западен Балкан, туку разликата во тоа како зборуваше за него и како зборуваше за Канада.

За Канада – нов модел.