Skip to content
Во македонскиот здравствен систем во 2022 година биле евидентирани 23.947 лица со деменција, но државата нема јавно објавен податок колку време поминува од првото барање помош до дијагнозата. Нема ниту лесно достапна слика за листите на чекање, трошоците, бројот на специјалисти и поддршката што семејствата ја добиваат по дијагнозата.
За едно семејство, патот до дијагноза може да почне со заборавен договор, изгубена ориентација на познато место или промена во однесувањето. Потоа следуваат матичен лекар, специјалистички прегледи, процена на когнитивните способности и, кога лекарот ќе оцени дека е потребно, лабораториски и снимачки испитувања.
Колку трае целиот пат во Македонија, сепак, не може да се утврди од јавно објавените податоци. „Мој термин“ нуди преглед на слободни термини, но државата не објавува просечно или медијално време од првото јавување кај лекар до поставувањето дијагноза на деменција.
Токму тоа е главното прашање еден ден по Светскиот ден на Алцхајмеровата болест, кој годинава се одбележа со пораката: „Колку порано знаете, толку повеќе можете да направите“.
КОЛКУ ЧЕКА ПАЦИЕНТОТ? ДРЖАВАТА НЕМА ЈАВНО ОБЈАВЕН ОДГОВОР
За да се измери реалното чекање, институциите треба да следат најмалку три различни периоди:
- од првите забележани промени до посетата кај матичниот лекар;
- од издадениот упат до првиот специјалистички преглед;
- од прегледот до завршувањето на испитувањата и поставувањето дијагноза.
Јавната мапа на слободни термини на „Мој термин“ покажува дали во одреден момент има достапен термин. Таа, сепак, не покажува колку долго пациентот бил во системот, дали бил препраќан меѓу повеќе специјалисти и колку чекал за секое дополнително испитување.
Во јавно достапните извори не е пронајден национален податок за просечното време до дијагноза, ниту посебна статистика за пациентите упатени поради сомнение за деменција. Без таков показател, не може да се утврди дали Македонија навистина обезбедува рано откривање или пациентите стигнуваат до дијагноза кога состојбата веќе значително го нарушила секојдневното функционирање.
ВО 2022 ГОДИНА БИЛЕ ЕВИДЕНТИРАНИ 23,947 ЛИЦА СО ДЕМЕНЦИЈА
Најконкретниот домашен пресек е објавен во научната студија за проектот NOMAD, изработена од истражувачи од Универзитетската клиника за неврологија, Медицинскиот факултет, Институтот за Алцхајмерова болест и невронаука и други партнери.
Според анализата на електронскиот Национален здравствен систем, бројот на евидентирани лица со деменција се зголемил од 20.158 во 2018 година на 22.690 во 2019 и на 23.947 во 2022 година. Од нив, 10.844 лица во 2022 година биле евидентирани со Алцхајмерова болест. Авторите предупредуваат дека податоците треба дополнително да се анализираат, меѓу другото и поради можни неправилности во дијагностичкото кодирање. Студија NOMAD – Frontiers in Dementia
Одделно, Alzheimer Europe проценува дека во 2025 година во Македонија живееле околу 22.803 лица со деменција. Ова е моделска процена, добиена со примена на стапки според возраст и пол врз податоците за населението, а не број на потврдени пациенти во национален регистар. Alzheimer Europe – распространетост на деменцијата
Двете бројки не треба директно да се споредуваат. Едната произлегува од здравствени административни евиденции, а другата од статистички модел. Разликата дополнително ја покажува потребата институциите редовно да објавуваат податоци со јасна методологија.
КАКО ТРЕБА ДА ПОЧНЕ ПАТОТ ДО ДИЈАГНОЗА?
Во јавниот здравствен систем првата точка за контакт е матичниот лекар. Тој треба да ги разгледа промените што ги забележуваат пациентот и неговото семејство, другите здравствени состојби и терапијата што ја прима лицето, а потоа, кога е потребно, да упати на специјалистички преглед.
Следниот чекор може да вклучи невролог или психијатар, зависно од симптомите и достапноста на услугите. Процената не се сведува на еден тест за помнење. Таа може да опфати разговор со пациентот и семејството, процена на когнитивните и секојдневните функции, невролошки преглед и испитувања за исклучување други можни причини за промените.
Лабораториските анализи, магнетната резонанца или друг вид снимање не се автоматски потребни кај секој пациент. За нив одлучува лекар врз основа на клиничката слика.
Студијата NOMAD забележала случаи во кои дијагнозата била внесена без целосно следење на протоколот за исклучување обратливи причини, невропсихолошка процена и невровизуелизација. При вклучувањето пациенти во истражувањето, од двајца до тројца проверени кандидати само еден ги исполнувал критериумите, делумно и поради претходно погрешно поставени дијагнози.
ЗАБОРАВАЊЕТО САМО ПО СЕБЕ НЕ Е ДИЈАГНОЗА
Деменцијата не е една болест, туку назив за повеќе состојби што ги нарушуваат помнењето, мислењето, комуникацијата, однесувањето и способноста за извршување секојдневни активности. Алцхајмеровата болест е најчестата причина и учествува во околу 60 до 70 проценти од случаите.
Светската здравствена организација нагласува дека деменцијата е почеста по 65-годишна возраст, но не е неизбежен дел од стареењето.
Меѓу промените поради кои треба да се побара лекарска процена се повторливо заборавање неодамнешни настани, губење ориентација на познати места, тешкотии со вообичаени задачи, проблеми при разговор или забележливи промени во расположението и однесувањето. Ниту еден поединечен знак не е доволен за самостојно поставување дијагноза. СЗО – деменција
Дијагнозата не значи дека постои лек што може целосно да ја отстрани деменцијата. Таа може да овозможи попрецизно утврдување на причината, соодветна терапија за симптомите, планирање на идната грижа и навремена поддршка за пациентот и семејството.
Кампањата на Alzheimer’s Disease International за 2026 година е насочена кон придобивките од навремената дијагноза и пристапот до терапија, грижа и фармаколошки и нефармаколошки форми на поддршка. Светски месец на Алцхајмеровата болест 2026
На 21 септември беше објавен и Светскиот извештај за Алцхајмерова болест 2026, посветен на новата ера на клиничките испитувања. Извештајот ги обработува регрутирањето и задржувањето учесници, етичките прашања, глобалната застапеност, разновидноста на испитаниците и потребата лекарите подобро да ги разбираат клиничките истражувања.
Извештајот не претставува најава за еден „чудотворен лек“. Неговата порака е дека новите дијагностички и терапевтски можности зависат и од тоа кој има пристап до истражувањата и колку различни групи пациенти се застапени во нив.
ШТО ПОКРИВА ФЗО, А ШТО ПЛАЌА ПАЦИЕНТОТ?
Научната анализа на NOMAD, објавена во 2024 година, наведува дека донепезил бил целосно покриен од здравственото осигурување, додека мемантин не бил покриен. Овој податок мора да се потврди со Фондот за здравствено осигурување за состојбата во 2026 година.
ФЗО треба да објави јасен и разбирлив водич за пациентите со одговори на следните прашања:
- кои когнитивни и невропсихолошки процени ги покрива осигурувањето;
- под кои медицински индикации се покриваат магнетна резонанца и други снимања;
- кои лабораториски испитувања се достапни со упат;
- кои лекови се на позитивната листа и со каква партиципација;
- дали постојат дополнителни трошоци што во практика ги плаќа семејството;
- дали пациентите надвор од Скопје имаат еднаков пристап до дијагностика.
Без ажурирана пациентска информација, семејствата мораат одделно да проверуваат кај матичниот лекар, специјалистот, ФЗО и здравствената установа што е достапно и што се покрива.
Според СЗО, во 2021 година со деменција живееле околу 57 милиони луѓе, а годишно се појавуваат речиси десет милиони нови случаи. Во 2019 година глобалниот економски товар бил проценет на 1,3 трилиони долари. Околу половина од трошоците биле поврзани со неформалната грижа, при што членовите на семејствата и блиските обезбедувале просечно пет часа грижа и надзор дневно. Жените обезбедувале околу 70 проценти од часовите за грижа.
Во Македонија, студијата NOMAD ја опишува постдијагностичката поддршка како фрагментирана. Во рамките на истражувањето, 120 пациенти и семејни негуватели од скопскиот регион биле вклучени во модел со индивидуален план, четири домашни посети, медицинска сестра, социјален работник и соработка со матични лекари и експерти за деменција.
Резултатите покажале намалување на депресивните симптоми кај негувателите, на невропсихијатриските симптоми кај лицата со деменција и на користењето други здравствени услуги. Тоа бил истражувачки проект, а не услуга достапна на национално ниво.
Министерството за социјална политика има утврдено цени за повеќе категории услуги во 2026 година, меѓу кои помош и нега во домот, дневен и привремен престој, советување и одмена на семејна грижа. Министерство за социјална политика – социјални услуги за 2026
Од ова, сепак, не може да се утврди колку од услугите се приспособени за лица со деменција, во кои општини се достапни, колку обучени негуватели работат и колку семејства ги користат.
Според актуелната страница на Alzheimer Europe, Македонија сè уште нема национална стратегија за деменција. Alzheimer Europe – национални стратегии
