Skip to content
Од Сирија и Ирак до малите групи на Балканот: европските безбедносни служби предупредуваат дека заканата од џихадистичкиот тероризам не исчезнала, туку се променила. Наместо големи формации и територија, денес сè почесто се гледаат мали мрежи, онлајн радикализација, Telegram-комуникација, оружје и врски со криминални структури. Македонија веќе има документирани случаи од овој тип, а денешната акција на МВР и АНБ отвора ново прашање – дали станува збор за уште една радикална група или за структура што веќе преминала од пропаганда кон конкретна подготовка за насилство?
Во времето на својот најголем подем, Исламската држава ја контролираше територијата на која живееја милиони луѓе во Ирак и Сирија. Денес таквата слика одамна ја нема. Но исчезнувањето на „калифатот“ не значеше исчезнување на ИСИС.
Европските безбедносни служби денес се соочуваат со поинаков проблем: мали, децентрализирани и често тешко видливи групи или поединци кои се радикализираат преку интернет, комуницираат преку затворени платформи и можат да преминат од пропаганда кон подготовка на насилство без да бидат дел од класична терористичка организација.
Европол и натаму ја оценува целокупната терористичка закана за Европската Унија како акутна, при што џихадистичкиот тероризам останува една од главните грижи на европските држави. Европската полициска агенција особено го нагласува ризикот од мрежи во кои луѓе радикализирани во Европа можат за релативно кратко време да станат посредници, помагачи или директни извршители.
Виена покажа како изгледа новата закана
Еден од најзначајните примери за оваа трансформација беше спречениот напад врз концертите на Тејлор Свифт во Виена во август 2024 година.
Истражувањето на Combating Terrorism Center при американската воена академија „Вест Поинт“ покажува дека главниот осомничен бил 19-годишен човек со македонско потекло, кој, според истрагата, бил инспириран од Исламската држава – Корасан, позната како ISK или ISKP.
Кај него биле пронајдени материјали поврзани со ИСИС, компоненти за изработка на експлозив, ножеви, муниција и друга опрема. Според анализата, тој преку Telegram комуницирал со други радикализирани лица и разговарал за можни начини на извршување напад. Австриските власти процениле дека планот бил насочен кон масовно собирање луѓе на концертите.
Особено важен е фактот што истражувањето на „Вест Поинт“ го става случајот во контекст на т.н. балкански џихадистички јазол.
Авторите посочуваат дека виенската џихадистичка сцена има прекугранични врски со Југоисточна Европа, особено со Босна и Херцеговина, Санџак, Косово, Албанија и Северна Македонија. Според нивната анализа, токму овие транснационални врски се еден од факторите што овозможуваат радикализацијата да се пренесува меѓу западноевропските градови и Балканот.
Тоа не значи дека Балканот е „центар“ на европскиот џихадизам. Значи нешто посуптилно: луѓето, идеологиите, парите и комуникациските канали не ги почитуваат границите.
Telegram како ново место за радикализација
Виенскиот случај покажува и зошто Telegram станува толку важен во истрагите за современиот џихадистички тероризам.
Не станува збор само за објавување пропаганда.
Преку затворени групи се создаваат мрежи во кои се разменуваат идеолошки материјали, се разговара за оружје, се регрутираат нови членови и понекогаш се разговара за конкретни напади.
Истражувањето на „Вест Поинт“ посочува дека во еден од претходните австриски случаи млад осомничен користел Telegram канал како виртуелен простор за комуникација со џихадисти од различни европски држави, вклучително и лица од Балканот. Авторите го опишуваат како можен пример на „микромрежа“ за виртуелно планирање терористички активности.
Токму затоа Telegram не треба да се гледа само како апликација која ја користеле осомничените. Во безбедносната анализа, тој може да биде дел од инфраструктурата преку која радикализацијата преминува од виртуелен во реален простор.
А тоа веќе не е само европска проценка.
Американскиот Стејт департмент во својот извештај за тероризмот во Северна Македонија за 2024 година наведува дека македонските безбедносни служби уапсиле четири лица под сомнение за „терористичко здружување“, ширење пропаганда на ИСИС и обид за регрутација на нови членови.
Според американскиот извештај, главниот осомничен користел Telegram за ширење пропаганда, материјали поврзани со оружје и упатства за изработка на експлозивни направи. Четворицата биле осомничени и за планирање напади врз таканаречени „меки цели“ и јавни објекти.
Ова е една од најважните информации за разбирање на денешната акција во Скопје.
Македонија веќе има официјално документиран случај во кој Telegram бил дел од процесот на радикализација, пропаганда и регрутација поврзана со ИСИС.
Македонија не е надвор од оваа мрежа
Уште позначаен е фактот што ова не е единствен неодамнешен случај.
На 16 јуни 2026 година МВР и Агенцијата за национална безбедност спроведоа координирана акција во Скопје во рамките на предистражна постапка поврзана со кривичното дело „Терористичка организација“.
АНБ тогаш официјално соопшти дека биле извршени претреси на повеќе локации и биле запленети дигитални уреди и друга електронска опрема. Пет лица биле осомничени, а против нив била поднесена кривична пријава. Две лица добиле мерки притвор и куќен притвор, додека другите тројца веќе издржувале затворски казни за дела поврзани со тероризам.
Јавното обвинителство во истиот случај соопшти дека се води истрага против пет лица на возраст од 22 до 34 години поради сомнение за кривично дело „Терористичка организација“.
Тоа значи дека денешната акција не доаѓа во безбедносен вакуум.
Во последните две години македонските институции веќе имаат повеќе постапки во кои се појавуваат радикализација, терористичко организирање, дигитални комуникации, пропаганда и ИСИС.
А потоа доаѓа врската со организираниот криминал
Тука станува особено важен Балканот.
Истражувањето „Beyond Ideology“ на Global Initiative Against Transnational Organized Crime покажува дека насилниот екстремизам и организираниот криминал на Западен Балкан не можат секогаш да се разгледуваат како две целосно одделени појави.
Истражувањето идентификува 34 криминални групи со преклопување со екстремистички структури, од кои 10 се поврзани со насилен религиозен екстремизам. Авторите нагласуваат дека врските меѓу екстремизмот, криминалот, финансирањето и транснационалните мрежи се недоволно истражени, но се релевантни за безбедносната слика во регионот.
Тоа е важна точка и поради денешната акција во Скопје.
Според официјалната информација објавена во текот на денот, МВР и АНБ спроведоа акција на повеќе локации во Скопје под раководство на јавен обвинител од ОЈО ГОКК, а приведените се сомничат за кривични дела од областа на тероризмот.
Дел од медиумите, повикувајќи се на неофицијални информации, објавија дека се приведени шест лица и дека при претресите биле пронајдени автоматско оружје, снајперски пушки, пиштоли, ножеви и знамиња со обележја на ИСИС. Беа објавени и информации за опрема за нелегално копање криптовалути, како и наводни врски со лихварство и други криминални активности. Овие детали во моментот не се целосно потврдени од обвинителството.
И токму тука треба да се повлече границата меѓу она што го знаеме и она што допрва треба да го утврди истрагата.
Што всушност значи денешната акција?
Ако се потврдат наводите за оружјето, симболите на ИСИС и организираната структура, случајот би бил сериозен поради комбинацијата на неколку фактори.
Не само затоа што е пронајдено знаме на ИСИС.
Не само затоа што е пронајдено оружје.
Туку затоа што идеолошката радикализација, организацијата, оружјето и евентуалните криминални активности заедно би можеле да покажат дека станува збор за структура која има поголем капацитет од обична онлајн пропагандна група.
Но засега не може да се каже дека е спречен конкретен терористички напад.
Нема официјална потврда дека групата подготвувала напад во Скопје, во Македонија или во друга европска држава. Нема ниту потврда дека станува збор за директно раководена ќелија на ИСИС.
Тоа се прашања на кои треба да одговори истрагата.
Балканот е важен токму поради прекуграничноста
Истражувањето на Global Initiative покажува дека Западен Балкан има специфична позиција во транснационалните криминални и екстремистички мрежи. Авторите посочуваат дека радикализираните лица од регионот одржуваат прекугранични врски, вклучително и преку дијаспорските мрежи и онлајн платформите.
Виенскиот случај го покажа тоа на конкретен начин.
Главниот осомничен имал македонски корени, додека неговиот наводен соучесник имал турско-хрватско потекло. Според анализата на „Вест Поинт“, случајот се вклопува во пошироката транснационална џихадистичка сцена што ги поврзува Австрија, Германија и делови од Балканот.
Затоа за европските безбедносни служби границата меѓу „европска“ и „балканска“ закана станува сè помалку релевантна.
Човек може да се радикализира во Скопје, да комуницира со лице во Германија, да добие инструкции од профил управуван од друга земја, а оружјето да биде набавено преку криминална мрежа во трет простор.
Токму тоа е причината зошто размената на разузнавачки информации меѓу државите е толку важна.
Од „калифатот“ остана моделот
ИСИС денес нема потреба од територија во Европа за да биде опасен.
Не му требаат илјадници борци.
Не му треба ниту класична воена инфраструктура.
Доволна може да биде мала група која има идеолошка мотивација, комуникациски канал, пристап до оружје и човек кој знае како да ја претвори пропагандата во конкретна акција.
Токму затоа Европол и понатаму ја опишува џихадистичката закана како една од главните терористички грижи на Европската Унија.
А новите европски безбедносни анализи покажуваат дека младите луѓе и дигиталните платформи стануваат сè поважни во процесите на радикализација. Европол во своите анализи предупредува на растечкото учество на малолетници и млади лица во терористички и насилно-екстремистички активности и на улогата на дигиталната зависност и онлајн заедниците во нивната радикализација.
Тоа е и најважната лекција од Виена.
И од македонските случаи.
И потенцијално од денешната акција во Скопје.
Заканата не мора да дојде како колона вооружени луѓе од некој „калифат“. Таа може да се појави како мала група во еден скопски стан, со телефони, Telegram групи, идеолошки материјали и оружје.
А дали токму тоа се случило во денешниот случај – и колку далеку стигнала групата – допрва треба да покаже истрагата.
Засега едно е сигурно: Исламската држава ја изгуби територијата, но не го изгуби моделот на радикализација. Европа сè уште го следи. А Македонија, како што покажуваат сопствените случаи и европските истраги со балканска компонента, не е надвор од таа безбедносна приказна.
