Skip to content
Само 20 отсто од компаниите во глобалното истражување на PwC создаваат 74 отсто од вредноста што ја носи вештачката интелигенција. Во Северна Македонија, пак, ВИ веќе ја користи околу 41 отсто од анкетираните мали и средни компании. Но повеќето сè уште ја користат како алатка, а не како дел од својот бизнис-модел. Токму тука ќе се одлучува кој ќе добива поврат од ВИ, а кој само ќе има уште една месечна претплата.
Вештачката интелигенција веќе не е прашање дали ќе влезе во македонските компании. Таа веќе влегува.
Прашањето што станува многу поважно е друго: што ќе добијат компаниите за парите што ги вложуваат во неа?
Одговорот што го дава едно од најновите глобални истражувања за економскиот ефект на ВИ е прилично нерамномерен.
Според PwC Global AI Performance Study 2026, само една петтина од 1.217 анализирани компании создаваат дури 74 отсто од вредноста поттикната од ВИ. Компаниите што PwC ги определува како најподготвени за ВИ остваруваат 7,2 пати поголеми приходи и подобрувања во ефикасноста поврзани со ВИ од останатите компании во истражувањето.
Тоа е можеби најважната порака за македонскиот бизнис: не победува оној што најмногу користи ВИ, туку оној што успева да ја претвори во дел од начинот на кој заработува.
Од ChatGPT до нов бизнис модел
Истражувањето на PwC покажува дека разликата меѓу компаниите со висок и низок поврат од ВИ не се сведува на тоа кој има пристап до подобар модел или повеќе лиценци.
Најуспешните компании ја внесуваат ВИ во работните процеси, одлучувањето и развојот на производите. Тие се околу двапати почесто склони да ги редизајнираат работните текови така што ВИ станува нивен составен дел, наместо само да додадат уште една дигитална алатка врз постојниот процес. Исто така, тие се 2,8 пати почесто склони да го зголемат бројот на одлуки што можат да се носат без директна човечка интервенција, паралелно со посилни механизми за управување со ризикот.
Тука се гледа разликата меѓу две компании.
Во првата, вработениот му дава текст на ChatGPT за да му го скрати.
Во втората, компанијата има систем што ги собира податоците за продажбата, ги анализира, ги препознава промените во побарувачката и му помага на менаџментот да донесе одлука што да нарача, што да произведе или каде да го насочи буџетот.
И двете компании користат ВИ.
Но само втората ја променила економијата на својот процес.
А каде е Македонија?
Тука податоците стануваат особено интересни.
Според OECD SME Policy Index 2026, околу 41 отсто од анкетираните македонски МСП користат некаква форма на ВИ во своето работење. Тоа е приближно на просекот од 39 отсто за Западен Балкан и Турција. Повеќе од 35 отсто користат генеративна ВИ, како ChatGPT и слични услуги.
Но кога ќе се погледне подлабоко, сликата се менува.
Околу 12 отсто користат дигитални алатки со ВИ-функции, како машинско учење, додека помалку од 6 отсто користат ВИ-системи развиени специјално за нивниот бизнис. OECD оценува дека употребата на ВИ е концентрирана кај дигитално позрелите компании и ИКТ-секторот, додека многу МСП сè уште имаат проблем да ги идентификуваат практичните примени и да ја интегрираат ВИ во секојдневните процеси.
Тоа практично значи дека Македонија веќе не е на почетокот на приказната.
Но сè уште сме главно во фазата на користење на алатката, а не на целосно менување на процесот.
Колку чини инвестицијата?
Тука треба да бидеме внимателни со една работа.
Не постои универзална цена на „инвестиција во ВИ“, ниту може од глобалното истражување на PwC да се извлече формула од типот: „вложете 1.000 евра и ќе заработите 7.200“.
Бројката 7,2 пати не е стапка на поврат на инвестицијата. Таа го споредува AI-driven финансискиот учинок на најподготвените компании со останатите компании во истражувањето, при што PwC ги мери приходите и ефикасноста поврзани со ВИ и ги приспособува според медијаната во секторот.
Затоа, за една македонска фирма правилното прашање е: Колку пари годишно мора да ѝ донесе ВИ за инвестицијата да се исплати?
Ако една компанија вложи, на пример, 5.000 евра годишно во лиценци, интеграција, обука и поставување конкретен ВИ-процес, тогаш нејзината минимална цел за поврат е најмалку 5.000 евра годишно.
Тоа може да дојде од повеќе места.
Ако ВИ ѝ заштеди 20 часа месечно на вработените, тие 240 часа годишно имаат економска вредност.
Ако го намали бројот на грешки во обработка на нарачки, фактури или документација, и тоа има вредност.
Ако овозможи еден вработен да обработи двојно повеќе барања од клиенти без дополнително вработување, повторно има мерлив ефект.
А ако со помош на ВИ компанијата пронајде нов производ, нов пазар или дополнителен приход, тогаш зборуваме за нешто уште поважно: ВИ повеќе не е само алатка за штедење, туку инструмент за раст.
Токму на оваа промена PwC става посебен акцент. Најуспешните компании не ја користат ВИ само за намалување на трошоците, туку и за нови извори на приходи и промена на деловниот модел.
Македонскиот проблем можеби не е цената на ВИ
На прв поглед, за македонската компанија најголемата пречка би требало да биде цената.
Но OECD дава малку посложена слика.
Дури 65 отсто од македонските МСП ја посочуваат цената на набавката и одржувањето на дигиталните алатки како значајна пречка, додека 24 отсто го наведуваат недостигот на дигитални вештини. Само околу 12 отсто од МСП имаат усвоено потрансформативни дигитални решенија, како cloud computing или e-commerce.
Со други зборови, проблемот не е само „колку чини ChatGPT“.
Проблемот е дали фирмата има податоци, луѓе и процеси врз кои ВИ може да создаде вредност.
Ако една фирма нема средени податоци, нема јасни работни процеси и нема човек кој знае што точно треба да се автоматизира, купувањето на најскапата ВИ алатка нема автоматски да создаде поврат.
Малите фирми имаат и друга шанса
Ова е особено важно за Македонија затоа што МСП се огромен дел од економијата.
Според OECD, микро, малите и средните компании сочинуваат 99,8 отсто од регистрираните компании, обезбедуваат 72,9 отсто од вработеноста и создаваат 67,5 отсто од додадената вредност во деловната економија. Во 2024 година имало околу 68.700 МСП.
Тоа значи дека ВИ не е тема само за неколку големи банки, телекомуникациски компании или ИТ-фирми.
Ако технологијата навистина ја зголемува продуктивноста, најголемиот економски ефект би требало да се бара токму во илјадниците мали компании.
И тука постои една предност.
Мала фирма не мора да гради сопствен модел на ВИ од нула.
За голем дел од задачите може да користи готови алатки, а инвестицијата да ја насочи кон она што често е поважно: да го редизајнира начинот на кој работи.
На пример, сметководствена фирма може да автоматизира дел од обработката на документи. Производител може да користи ВИ за предвидување на побарувачката и оптимизација на залихите. Продавница може да анализира куповни навики. Туристичка компанија може да автоматизира дел од комуникацијата со клиенти. Адвокатска или консултантска фирма може да го скрати времето за пребарување и обработка на големи количества документи.
Во сите овие случаи, вредноста не е во тоа што ВИ „знае“ нешто.
Вредноста е во часовите, грешките, приходите и одлуките што се менуваат поради неа.
Но има и предупредување
OECD предупредува дека ентузијазмот кај македонските МСП е поголем од нивната реална подготвеност.
Дури 83 отсто од анкетираните компании сметаат дека генеративната ВИ може да ја зголеми секојдневната ефикасност, а 77 отсто гледаат потенцијал за иновации. Но ставовите се многу понеизвесни кога станува збор за создавање нови извори на приходи или работење со помал број вработени. OECD исто така укажува на неизвесности околу приватноста на податоците и авторските права.
Тоа е важна разлика.
Едно е да верувате дека ВИ ќе ја подобри продуктивноста. Друго е да можете да покажете колку евра ви донела.
А токму мерењето на тој ефект ќе биде еден од клучните предизвици.
Следната битка ќе биде за продуктивноста
Македонската економија има уште една причина зошто ова прашање станува важно.
OECD наведува дека МСП во периодот 2021–2024 имале номинален раст на продуктивноста од просечно 14,5 отсто годишно, но по корекција за кумулативниот раст на цените реалниот раст е околу 4,5 отсто годишно. Во исто време, бројот на вработени во МСП се намалил за околу 24.600 лица.
Тоа не значи дека овој пад е резултат на ВИ — временскиот период и степенот на нејзина употреба не дозволуваат таков заклучок.
Но покажува нешто друго: македонските компании имаат силен мотив да бараат начини да произведат повеќе со ограничени ресурси.
Во таква економија ВИ може да биде продуктивносна алатка.
Но само ако не остане на ниво на „вработените си користат ChatGPT“.
Од 20 отсто лидери до прашањето за Македонија
Глобалната слика на PwC е предупредување дека економската вредност на ВИ не се распределува рамномерно.
20 отсто од компаниите во нивното истражување земаат 74 отсто од AI-driven вредноста. Најподготвените компании имаат 7,2 пати повисок AI-driven финансиски учинок од останатите.
Македонската слика покажува нешто друго: 41 отсто од анкетираните МСП веќе користат ВИ, но помалку од 6 отсто користат специјализирани ВИ-системи.
Токму во тој јаз се крие економската приказна.
Следната фаза нема да биде трката кој прв ќе отвори ChatGPT.
Тоа веќе е решено.
Трката ќе биде кој ќе успее да го претвори ВИ во подобар производ, побрза услуга, помал трошок, подобра одлука или нов приход — и притоа да може да покаже колку точно му се исплатило тоа.
За македонската компанија, затоа, најважната ставка во идниот буџет за ВИ можеби нема да биде цената на софтверот.
Ќе биде одговорот на едно многу старо бизнис-прашање:
„Колку ми вратија парите што ги вложив?“
А во ерата на ВИ, оние што ќе можат прецизно да одговорат на тоа прашање ќе знаат и дали навистина инвестирале во технологија — или само купиле технологија.
