Skip to content
Студентските протести во Албанија на петтиот ден прераснаа во отворен предизвик за владеењето на премиерот Еди Рама. Она што започна со незадоволство од условите на универзитетите и недостигот од перспективи за младите, се претвори во пошироко движење против корупцијата, нетранспарентните владини одлуки и политичката елита. Судирите со полицијата ја продлабочија кризата, но зад насилството останува прашањето зошто толку млади Албанци сметаат дека институциите не ги слушаат.
Во саботата, 17 октомври, илјадници млади се собраа пред Министерството за образование во Тирана, барајќи оставка од Рама. Дел од демонстрантите фрлаа камења, пиротехнички средства и молотови коктели кон полицијата, која одговори со солзавец, водени топови и полициски интервенции. Судирите се проширија и во близина на канцеларијата на премиерот, а беа оштетени јавни и приватни објекти.
Според податоците што ги пренесе Ројтерс од полицијата, досега биле приведени околу 500 демонстранти, од кои 330 биле ослободени. Агенцијата извести и за 120 повредени полициски службеници и 45 повредени демонстранти, со напомена дека бројот на повредени меѓу учесниците на протестите може да биде поголем.
Асошиејтед прес објави поинакви бројки – 167 приведени и 132 повредени полицајци. Бидејќи извештаите не се целосно усогласени, бројките треба да се читаат во контекст на времето на известување и податоците што ги соопштуваат властите.
Од универзитетските проблеми до барање за оставка
Незадоволството на студентите не се сведува само на политички пароли. Во протестите се вклучени барања за подобри услови на универзитетите, пониски трошоци за образование, поголема финансиска поддршка и реални можности за вработување по дипломирањето.
Младите ја поврзуваат образовната криза со поширокото чувство дека пристапот до работа и напредување често зависи од лични врски, а не од знаење и способности. Корупцијата и недостигот од доверба во институциите дополнително го засилуваат незадоволството.
Токму ширењето на барањата ја прави кризата политички посериозна. Кога протестот не бара само подобра услуга или промена на една одлука, туку оставка од премиерот, тој станува тест за легитимноста на власта и нејзината способност да одговори на незадоволството.
Рама, кој е на власт од 2013 година и минатата година освои четврти мандат, одбива да се повлече. Во изјава за Ројтерс тој порача дека владите се менуваат на демократски избори, а не преку насилство. Премиерот ја обвини опозицијата дека придонесува за немирите.
Неговата позиција е јасна: изборниот резултат му дава мандат да владее, а насилството не може да биде начин за смена на владата. Но, изборниот мандат сам по себе не ги отстранува прашањата за корупцијата, јавната отчетност и квалитетот на институциите.
Туристичкиот проект што стана симбол на недовербата
Незадоволството не почна оваа недела. Со месеци во Албанија се одржуваа претежно мирни протести против планираниот луксузен туристички комплекс на јужниот брег, поврзан со инвестициска компанија основана од Џаред Кушнер, зет на американскиот претседател Доналд Трамп.
Проектот стана симбол на спорот околу тоа кој одлучува за природните ресурси, чии интереси се штитат и колку се транспарентни одлуките за големите инвестиции. За дел од демонстрантите, прашањето не е само дали една туристичка инвестиција ќе донесе економска корист, туку и како се располага со земјиштето и дали локалните жители имаат реална можност да ги заштитат своите права.
Ројтерс во јули разговарал со жители кои тврделе дека нивното земјиште било незаконски продадено за потребите на проектот. Агенцијата подоцна објавила дека лицето кое ја продало земјата било барано од обвинителството под сомнение за трговија со дрога, обвинение што неговиот адвокат го негирал.
Важна е и оградата што ја поставува самата агенција: Ројтерс наведува дека не пронашол докази за незаконско постапување на Кушнер и дека тој не бил директно вклучен во спорот на жителите околу земјиштето.
Ова разграничување е важно за разбирање на протестите. Политичката одговорност на владата за транспарентноста и начинот на одобрување на проектите не е исто што и докажана незаконитост на секој инвеститор поврзан со нив.
Кога незадоволството станува пошироко од опозицијата
Еден од позначајните сигнали од протестите е приклучувањето на 25-годишната пратеничка Марјана Кочеку, која минатата година била избрана како кандидатка на Социјалистичката партија на Рама, а сега настапува како независна пратеничка. Таа се приклучи на демонстрантите и јавно се спротивстави на политиките на владата, особено во однос на заштитата на природата и земјиштето.
Нејзиниот потег сам по себе не значи дека владата го губи парламентарното мнозинство. Но, покажува дека незадоволството не може едноставно да се сведе на судир меѓу владејачката партија и конзервативната опозиција.
Истовремено, насилните инциденти го отвораат прашањето за одговорноста на сите страни. Нападите врз полицијата и уништувањето јавен имот не ги поништуваат легитимните барања за отчетност. Но, ниту оправданоста на дел од барањата може да биде изговор за насилство.
И однесувањето на полицијата е предмет на проверка. Асошиејтед прес објави дека седум полициски службеници биле суспендирани додека се истражуваат наводи дека ги пречекориле овластувањата. Тоа не е доказ дека наводите се потврдени, но покажува дека кризата отвора прашања и за начинот на кој државата го применува законот.
Европската перспектива е дел од проблемот
Албанија е кандидатка за членство во Европската Унија, а владеењето на правото, борбата против корупцијата и независноста на институциите се суштински дел од пристапниот процес. Затоа, кризата во Тирана не е само внатрешнополитичко прашање.
За европската перспектива на Албанија не е доволно владата формално да го поддржува членството во ЕУ. Потребни се институции што можат да ги истражуваат сомнежите за корупција, да обезбедат транспарентност при големите инвестиции и да им дадат на граѓаните доверба дека нивните права се заштитени.
Во тој контекст, особено е важно дали власта ќе одговори со проверливи институционални постапки и дијалог или кризата ќе ја третира првенствено како безбедносен проблем и обид на опозицијата да ја преземе власта.
За Македонија, случувањата во соседството се важни и поради регионалната поврзаност. Политичката стабилност, довербата во институциите и напредокот кон ЕУ влијаат врз пошироката атмосфера на Западен Балкан. Сепак, албанската криза не треба механички да се споредува со домашната политичка состојба: причините, институционалниот контекст и барањата на демонстрантите мора да се анализираат одделно.
Рама се соочува со прашање што не може да го реши само со полициски кордон
Петтиот ден од протестите не докажува дека владата на Рама е пред непосреден пад. Премиерот ја отфрла можноста за оставка, а засега нема потврда дека се промениле парламентарните односи на начин што би довел до пад на владата.
Но, кризата веќе открива подлабок проблем: дел од младите не веруваат дека институциите можат да им обезбедат фер образование, пристап до работа, заштита на јавниот интерес и одговорност за сомнежите за корупција.
Токму затоа исходот нема да зависи само од тоа дали полицијата ќе ги растера демонстрантите или дали опозицијата ќе успее да ја искористи ситуацијата. Клучно ќе биде дали владата ќе понуди убедливи одговори на причините што ги извадија луѓето на улица.
Ако тие прашања останат нерешени, смирувањето на улиците може да биде само привремено. Политичката криза во Албанија не ја предизвика еден протестен ден, а нема да ја реши ниту еден полициски кордон.
