Skip to content
Македонија со децении ги носи последиците од тешката индустрија, рудниците и опасниот отпад. Олово, кадмиум, арсен, антимон и линдан се меѓу супстанциите што се поврзуваат со контаминирани локации, а последиците може да се пренесуваат преку водата, прашината и храната. Еко-свест предупредува дека со бришењето на одредбите за управување со контаминираните подрачја од Законот за животна средина се отвора правна празнина, додека новиот закон за заштита на почвите сè уште чека да биде објавен.
Почвата е еден од најмалку видливите, но најважни делови на животната средина. Кога ќе се загади воздухот, последиците често се забележуваат веднаш. Кога ќе се загадат реките, промените можат да бидат видливи со голо око. Загадувањето на почвата, меѓутоа, може со години да остане скриено под површината, додека опасните материи постепено се пренесуваат во околната средина.
Токму на овој ризик предупредува еколошката организација Еко-свест, која на 16 октомври побара од Министерството за животна средина и просторно планирање итно да го објави нацрт-законот за заштита на почвите и да отвори јавна консултација.
Според организацијата, нацрт-законот е изработен од надворешни експерти и доставен до Министерството, но сè уште не е објавен за јавна расправа. Еко-свест предупредува дека последните измени на Законот за животна средина ги избришале одредбите за управување со контаминираните подрачја, оставајќи ги овие локации без соодветна законска рамка за управување.
Проблемот не е само во донесувањето уште еден закон. Станува збор за тоа кој ќе ги идентификува загадените подрачја, кој ќе го мери ризикот, кој ќе ја преземе одговорноста за санацијата и од кои средства ќе се финансира чистењето.
Од ОХИС до рударските јаловишта: мапа на долгогодишно загадување
Еко-свест посочува дека Македонија се соочува со историско загадување на најмалку 13 локации. Постари државни документи и истражувања, пак, евидентирале и 16 индустриски контаминирани локации, зависно од опфатот и периодот на инвентаризацијата. Тоа не е доказ дека сите локации денес имаат исто ниво на опасност, туку укажува на обемот и долготрајноста на проблемот.
Меѓу најзначајните жаришта се поранешниот хемиски комплекс ОХИС во Скопје, топилницата за олово и цинк во Велес, рудникот Лојане, рудниците Саса, Злетово и Тораница, рудникот за бакар Бучим, поранешниот индустриски комплекс Југохром во Јегуновце, како и локации поврзани со енергетски и металуршки капацитети во Битола, Кавадарци и Скопје. Овие локации се разликуваат според видот на индустријата, загадувачите и статусот на работење.
Во ОХИС, еден од најпознатите еколошки проблеми е отпадот контаминиран со линдан, односно хемикалија од групата HCH што се користела како инсектицид. Министерството за животна средина и меѓународни партнери работат на отстранување на контаминираниот отпад од малата депонија, додека големата депонија останува посебен предизвик за санација.
Во Велес, научните истражувања на почвата во околината на поранешната топилница за олово и цинк утврдиле зголемени концентрации на повеќе потенцијално токсични елементи, меѓу кои олово, кадмиум, цинк, арсен и жива. Истражување објавено во Journal of Hazardous Materials покажало дека концентрациите на кадмиум на дел од испитаните места биле трипати, а на олово и цинк двојно повисоки од референтните интервентни вредности според холандските стандарди користени во студијата. Овие резултати се однесуваат на испитаните локации и не значат дека целата почва во Велес има ист степен на контаминација.
Во Лојане, кај поранешниот рудник за арсен и антимон, научни истражувања документирале контаминација на почвата, седиментите и подземните води. Анализите посочуваат на арсен и антимон, но и на жива, талиум, олово и молибден. Истражувачите предупредуваат дека остатоците од рударската активност и складираниот отпад претставуваат потенцијален извор на загадување за поширокото подрачје меѓу Лојане, Ваксинце и Табановце.
Кај рудниците за олово и цинк, како и кај рударските и металуршките капацитети, ризикот произлегува од јаловиштата, флотацискиот отпад и материјалите што содржат метали. Официјалниот опис на состојбата со почвите во Македонија укажува дека загадувањето може да се пренесува и преку речните води што се користат за наводнување, како и преку прашината што се таложи врз почвата и растенијата.
Кои материи се опасни и што можат да предизвикаат?
Не секој хемиски елемент во почвата автоматски претставува опасност. Ризикот зависи од концентрацијата, хемиската форма, подвижноста на материјата, начинот на изложување и времетраењето. Но, кај некои од загадувачите идентификувани на македонските жаришта, здравствените ефекти се добро документирани.
Олово: Особено опасно е за децата, бидејќи може трајно да го оштети развојот на мозокот и нервниот систем, да влијае врз способноста за учење и однесувањето. Кај возрасните се поврзува со висок крвен притисок, кардиоваскуларни проблеми и оштетување на бубрезите. Изложеноста е можна преку внесување контаминирана прашина, почва, вода или храна. Светската здравствена организација наведува дека не е утврдено ниво на изложеност на олово за кое е познато дека е целосно безопасно.
Кадмиум: Овој токсичен метал може да се акумулира во организмот и да ги оштети бубрезите, коските и респираторниот систем. Класифициран е како канцероген за луѓето. Ако се најде во почва од која се одгледува храна, важно е да се испита дали и во колкава мера навлегува во земјоделските производи.
Арсен: Неорганските соединенија на арсенот се особено токсични. Долготрајната изложеност преку загадена вода и храна може да предизвика кожни промени, кардиоваскуларни проблеми, нарушувања во развојот и различни видови рак, вклучувајќи рак на кожата, мочниот меур и белите дробови. Затоа е особено важно да се испита дали загадувањето на почвата влијае врз подземните води и водата што се користи за пиење или наводнување.
Антимон, жива и други метали: Нивните ефекти зависат од хемиската форма и дозата. Живата може да го оштети нервниот систем и бубрезите, а некои соединенија на антимонот можат да предизвикаат токсични ефекти врз белите дробови, срцето и дигестивниот систем. Присуството на овие материи во примероци од почва или вода бара процена на конкретната изложеност, а не автоматски заклучок дека населението веќе трпи здравствени последици.
Линдан и сродните соединенија HCH: За разлика од металите, станува збор за органски хемикалии што се користеле како пестициди. Линданот е упорен органски загадувач, а изложеноста може да влијае врз нервниот систем. Долготрајното присуство на контаминиран отпад е проблем затоа што не може да се реши само со покривање на депонијата или со отстранување на видливиот отпад без соодветна процена и санација.
Загадувањето не останува секогаш на местото каде што почнало
Најголемата опасност од контаминираната почва е можноста загадувачите да се пренесуваат во други делови од животната средина.
Прашината од загадени терени може да се разнесува со ветерот и да се вдишува. Врнежите можат да пренесат дел од загадувачите во површинските и подземните води. Во одредени услови, растенијата можат да усвојуваат метали од почвата, а загадената вода за наводнување може да придонесе за контаминација на земјоделските површини.
Ова не значи дека сите загадувачи се однесуваат исто или дека секоја култура ги усвојува во еднаква мера. Но, токму затоа се неопходни систематско земање примероци, лабораториски анализи и процена на ризикот за конкретните локации.
Ако тие проверки не се прават редовно, институциите немаат доволно податоци за да утврдат кои подрачја треба итно да се оградат, кои можат да се користат со ограничувања и каде е неопходна целосна санација.
Што се случува ако државата продолжи да чека?
Одложувањето на заштитата на почвите може да ги зголеми трошоците за идната санација, да го продолжи периодот на изложеност и да ја отежне идентификацијата на одговорноста за загадувањето. Ако не се знае точно кој е сопственик или одговорен за контаминираниот терен, проблемот може да остане без финансирање и без јасен план за решавање.
Последиците се и економски. Загадената почва може да ја ограничи употребата на земјиштето, да ја намали неговата вредност и да создаде неизвесност за земјоделството, градежништвото и локалниот развој. А кога загадувачите се пренесуваат преку вода или прашина, последиците не мора да останат ограничени во границите на индустрискиот комплекс.
Затоа, законот сам по себе не е доволен. Потребни се национален регистар на контаминирани локации, јасни критериуми за утврдување на ризикот, редовен мониторинг, правила за санација и транспарентни информации за јавноста. Неопходни се и механизми за финансирање, како и јасна распределба на обврските меѓу државата, операторите и сопствениците, во согласност со законот.
Законот е почеток, а не крај на санацијата
Барањето на Еко-свест за итно објавување на нацрт-законот и јавна консултација отвора суштинско прашање за државната политика кон загадувањето: дали Македонија ќе продолжи да ги третира индустриските жаришта како одделни, привремени проблеми или ќе воспостави систем за нивно управување.
Јавната консултација е важна затоа што во неа треба да учествуваат научници, локални заедници, граѓански организации, индустријата и институциите што ќе го спроведуваат законот. Но, по усвојувањето ќе мора да следуваат и конкретни активности: испитувања, приоритети за санација, буџет и контрола на резултатите.
Најважното предупредување е дека почвата не може да се заштити само со декларации. Ако контаминираните локации останат без редовен надзор, јасна одговорност и план за санација, загадувањето може да продолжи да влијае врз водата, храната и околната средина и долго по затворањето на фабриките или рудниците.
Без разлика дали е наследено или акутно, Македонија мора да воспостави систем што ќе спречи загадувањето на почвите да се претвори во уште поголем еколошки и здравствен товар.
