Хамас прифати план за разоружување, Израел бара целосна демилитаризација

Хамас прифати повеќефазен план што предвидува предавање и деактивирање на оружјето во Појасот Газа, но спроведувањето го условува со постепено повлекување на израелската армија и со пренесување на власта врз палестинска технократска администрација. Израел сè уште нема објавено формален став на владата, но израелски претставник веќе порача дека предложената рамка не ги исполнува барањата за целосно разоружување на Хамас и целосна демилитаризација на Газа.

Американскиот претседател Доналд Трамп објави дека е постигнат „историски договор“ за целосно и постепено разоружување на Хамас и на другите вооружени групи. Според американската администрација, договорот треба да овозможи палестинска цивилна власт да ја преземе контролата врз Газа, а Израел постепено да ги повлекува своите сили додека се проверува исполнувањето на договорените обврски.

Но објавата од Вашингтон не значи дека сите спорни прашања се затворени. Хамас прифатил детален патоказ за следните фази од примирјето, додека неговите претставници нагласуваат дека движењето не му дало на Израел право да управува со разоружувањето и дека секој чекор мора да биде поврзан со израелското повлекување од палестинската територија.

Членот на преговарачкиот тим на Хамас, Гази Хамад, изјави дека Националниот комитет за управување со Газа, а не Израел, треба да го преземе оружјето. Според него, Хамас направил отстапки за да се запре убивањето и раселувањето на населението, но очекува посредниците да гарантираат дека Израел ќе го исполни договорениот дел од планот.

Според деталите што американски и претставници на Советот за мир им ги соопштиле на новинарите, процесот би започнал со оружјето на полициските сили на Хамас. Тоа оружје треба да му биде предадено на Националниот комитет за управување со Газа, кој е замислен како палестинско технократско тело за управување со цивилните институции.

Во следните фази треба да бидат деактивирани тешкото оружје, ракетите, магацините, тунелите и другата воена инфраструктура. Личното оружје би било решавано во последната фаза и би било предмет на палестинските правила за регистрација и поседување. Разоружувањето би се однесувало и на вооружените кланови и милиции во Газа што во изминатиот период добивале израелска поддршка.

Целиот процес треба да биде спроведуван постепено, област по област, и да биде непосредно поврзан со повлекувањето на израелската армија. Исполнувањето на обврските би го следел меѓународен комитет за верификација, додека меѓународни безбедносни сили треба да помогнат при деактивирањето на оружјето и воспоставувањето единствена власт во Газа.

Според претставник на Советот за мир, предавањето на тешкото оружје и уништувањето на тунелите би можеле да траат меѓу 200 и 350 дена. Тоа покажува дека не станува збор за непосредно разоружување, туку за долготраен процес што ќе зависи од безбедносната состојба, израелското повлекување и способноста на новата палестинска администрација да воспостави реална контрола.

Планот се темели на принципот „една власт, еден закон и едно оружје“. Целта е да се спречи ситуација во која технократската администрација формално управува со институциите во текот на денот, додека вооружени структури задржуваат паралелна моќ и можност да го нарушуваат процесот. Палестинските фракции треба да потпишат и посебен договор за меѓусебен мир, со кој би се обврзале дека нема да започнат вооружени пресметки по предавањето на оружјето.

Американската администрација го претставува договорот како клучен чекор од планот за завршување на војната и создавање нова цивилна управа во Газа. Привременото управување треба да го преземе Националниот комитет предводен од палестински технократи, под надзор на меѓународниот Совет за мир, со задача да ги обнови јавните служби и да ја подготви територијата за долгорочна палестинска власт.

Сепак, Израел и Хамас различно го толкуваат редоследот на обврските. Хамас бара разоружувањето да оди паралелно со повлекувањето на израелските сили. Израел, пак, инсистира Хамас најпрво целосно да се разоружи и Газа да биде демилитаризирана, а дури потоа да следува понатамошно воено повлекување.

Израелски претставник изјавил дека предложениот документ од 15 точки не ги задоволува барањата на Израел. Според ставот пренесен во израелските медиуми, властите бараат целото оружје на Хамас да биде отстрането од Газа и територијата целосно да биде демилитаризирана пред да започне политичкиот и реконструктивниот процес.

Израел, според истиот извор, нема да ги повлече силите од таканаречената Жолта линија сè додека Хамас не биде разоружен. Тоа директно се судира со ставот на Хамас дека оружјето ќе се предава етапно и само доколку израелската армија истовремено се повлекува од договорените области.

Официјалната позиција што Израел ја застапуваше и пред последниот договор е дека не може да има поинаква иднина за Газа доколку Хамас остане вооружена сила. Израелскиот министер за надворешни работи Гидеон Саар на почетокот на јули тврдеше дека Хамас се обидува цивилната администрација да им ја препушти на технократи, но да ја задржи воената моќ и фактичката контрола врз населението.

Израелската влада до утрото на 31 јули не објави формално соопштение со кое го прифаќа или го отфрла новиот договор. Израелската мисија во Обединетите нации немала непосреден коментар, иако американските претставници тврдат дека Израел бил консултиран во сите фази од преговорите.

Ова разграничување е важно: планот има согласност од Хамас во форма на прифатен патоказ, но нема јавно и недвосмислено одобрување од израелската влада. Дополнително, израелските забелешки за редоследот на разоружувањето и повлекувањето остануваат суштински и можат да го блокираат спроведувањето.

Нема ниту целосна согласност што точно ќе значи „разоружување“. Американската страна зборува за целосно разоружување и деактивирање на воената инфраструктура, додека изјавите од Хамас почесто се однесуваат на складирање, предавање или ставање на оружјето под контрола на палестинската администрација.

Токму формулациите околу оружјето биле меѓу последните спорни точки во преговорите. Извор од Хамас за француската агенција АФП изјавил дека од првичниот текст биле отстранети определени точки и биле предложени алтернативни решенија. Тоа укажува дека конечната формула можеби е намерно оставена доволно широка за страните да можат различно да ја претстават пред својата јавност.

Хамас претходно го распушти својот владин апарат во Газа и најави пренесување на цивилната власт врз технократски комитет. Но откажувањето од административното управување не е исто со откажување од оружјето, воените структури и влијанието врз безбедносните одлуки.

Поради тоа, вистинскиот тест за договорот нема да биде политичката објава, туку првите конкретни чекори: кој ќе го преземе оружјето, кој ќе ги проверува магацините и тунелите, кога ќе почне израелското повлекување и што ќе се случи доколку една од страните оцени дека другата не ги исполнува обврските.

Предвидено е обновата да започнува во областите во кои оружјето и воената инфраструктура се отстранети. Првиот пилот-проект за домување е планиран врз урнатините на Рафа на почетокот на 2027 година, а за реконструкцијата на Газа се обезбедени ветувања за околу 16 милијарди долари, главно од земјите од Персискиот Залив.

Меѓународните средства досега не биле целосно активирани, бидејќи донаторите чекале Хамас да го прифати планот за разоружување. Но и со политички договор, реконструкцијата ќе зависи од безбедносните гаранции, пристапот на градежните компании, расчистувањето на неексплодираните средства и стабилното снабдување со материјали, вода и електрична енергија.

Постигнатата рамка доаѓа девет месеци по потпишувањето на примирјето под американско посредство. Спроведувањето на неговата следна фаза беше блокирано токму поради несогласувањата околу оружјето на Хамас, израелското повлекување и идната контрола врз Газа.

Насилството, во меѓувреме, не е целосно запрено. Во израелски напади во Газа на 30 јули загинаа најмалку три лица, меѓу кои две деца, според палестинските здравствени власти. Продолжувањето на нападите дополнително го усложнува процесот и го зголемува притисокот врз посредниците веднаш да договорат механизам за спроведување.

Египет, Катар, Турција и Соединетите Американски Држави учествуваат во посредувањето. Преговорите се водат во Каиро, а посредниците треба да ги усогласат деталите за проверката на оружјето, повлекувањето на израелските сили и воспоставувањето на палестинската администрација.

Договорот затоа претставува значаен пресврт во позицијата на Хамас, кој досега одбиваше да разговара за целосно разоружување пред израелско повлекување и политички процес за палестинска држава. Но сè уште не е конечен мировен договор, ниту гаранција дека оружјето навистина ќе биде предадено во обемот што го бара Израел.

Хамас прифатил рамка со која разоружувањето станува дел од официјалниот политички процес. Израел, пак, засега бара построги услови и поинаков редослед. Додека не биде објавена формална израелска одлука и усогласен оперативен календар, договорот останува патоказ со отворени прашања, а не завршена и обезбедена демилитаризација на Газа.